U prošloj godini nivo ugljen-dioksida u atmosferi nastavio je neumoljivo da raste, gurajući svijet dublje u klimatsku krizu. Prema posljednjem izvještaju Svjetske meteorološke organizacije (WMO), uzrok tog porasta nije samo intenzivno sagorijevanje fosilnih goriva, već i sve češći i razorniji šumski požari.
Ugljen-dioksid (CO₂), kao nusproizvod ljudskih aktivnosti – od korišćenja fosilnih goriva, biomase i promjena u korišćenju zemljišta, pa sve do industrijskih procesa poput proizvodnje cementa – dostigao je tokom 2024. godine najviši nivo u istoriji mjerenja. Ovaj porast direktno nas vodi ka dugoročnom globalnom zagrijavanju i klimatskim promjenama čije se posljedice sve snažnije osjećaju širom planete.
Gasovi sa efektom staklene baste, CO₂, metan i azotni oksid, prirodno su prisutni u atmosferi, ali je njihova koncentracija značajno porasla pod uticajem ljudske civilizacije. Ovi gasovi zadržavaju toplotu, povećavaju temperaturu Zemljine površine, narušavaju stabilnost klime i doprinose zagađenju vazduha.
CO₂ – nevidljivi arhitekta klimatske krize
CO₂ je najznačajniji od svih gasova sa efektom staklene bašte, odgovoran za čak oko 75% emisija koje zagrijavaju planetu. Trenutni nivoi ovog gasa premašuju 425 djelova na milion (ppm) – što je 50% više od predindustrijskog nivoa od 280 ppm. Šokantno je da se čak 60% tog porasta dogodilo nakon 1990. godine, što jasno pokazuje koliko je tempo zagađenja ubrzan u posljednje tri decenije.
„Toplota koju zadržavaju CO₂ i drugi gasovi sa efektom staklene bašte turbo-pokreće klimatske promjene i dovodi do sve ekstremnijih vremenskih prilika. Smanjenje emisija je zato ključno – ne samo za našu klimu, već i za ekonomsku sigurnost i dobrobit zajednica“, poručila je Ko Baret, zamjenica generalnog sekretara WMO-a.
Prirodni rezervoari pod pritiskom: Šume i okeani sve manje upijaju CO₂
Zemlja ima svoj prirodni sistem za upijanje viška ugljen-dioksida – kopnene ekosisteme i okeane, poznate kao rezervoari ugljenika. Ipak, polovina ukupno emitovanog CO₂ iz godine u godinu ostaje zarobljena u atmosferi, jer ostatak priroda više ne uspijeva da apsorbuje kao nekada.
Zabrinutost raste jer klimatske promjene narušavaju efikasnost tih prirodnih rezervoara. Suvlje šume su podložnije požarima, dok topliji okeani imaju manju sposobnost da rastvore gasove.
„Postoji realna bojazan da kopneni i okeanski rezervoari CO₂ postaju sve manje efikasni. To znači da će veća količina CO₂ ostajati u atmosferi, što dodatno ubrzava globalno zagrijavanje“, upozorava dr Oksana Tarasova, viša naučna saradnica WMO-a.
Metan i azot-suboksid: Manje prisutni, ali jednako opasni
Iako zauzimaju daleko manji procenat u atmosferi, metan i azot-suboksid su izuzetno potentni klimatski zagađivači – i oba su tokom 2024. godine dostigla rekordne vrijednosti.
Metan (CH₄) čini samo 0,0002% zapremine atmosfere, ali učestvuje sa 25% u globalnom zagrijavanju. Njegova koncentracija je sada 166% viša nego u predindustrijskom periodu.
Oko 60% metanskih emisija dolazi iz ljudskih izvora: curenja tokom proizvodnje i transporta fosilnih goriva, deponija, digestivnih procesa stoke, stajskog đubriva, uzgoja pirinča, sagorijevanja biomase i šumskih požara. Preostalih 40% potiče iz prirodnih izvora: močvara, jezera, šumskih požara, termita, okeana, sedimenata, vulkana i permafrosta.
Azot-suboksid (N₂O) je treći po značaju gas sa efektom staklene bašte uzrokovan ljudskim aktivnostima. Uglavnom nastaje usljed prekomjerne upotrebe azotnih đubriva i stajnjaka u modernoj, intenzivnoj poljoprivredi. Njegova koncentracija u atmosferi je sada 25% viša nego prije industrijske revolucije – sa 270 ppb porasla je na 338 djelova na milijardu (ppb) u 2024. godini.
Zajednička odgovornost za zajedničku atmosferu
Ova najnovija mjerenja WMO-a ne ostavljaju prostor za sumnju: klimatski sistem planete je pod pritiskom, a ljudska aktivnost glavni je okidač destabilizacije.
Uprkos naporima međunarodne zajednice, emisije rastu, prirodni mehanizmi odbrane slabe, a planeta se zagrijava brže nego ikada prije. Promjena kursa – kroz brže smanjenje emisija, zaštitu šuma, promjenu poljoprivrednih praksi i globalnu saradnju – pitanje je opstanka, a ne opcije.
Jer klima ne pregovara.
Jasmin Murić
Izvor: Svjetska meteorološka organizacija
Naslovna fotografija: Free-pik
