Evropa posljednjih godina ne traži samo nove izvore energije, već i nove pravce kojima ta energija može stići do njenih potrošača. Nakon gasne krize i rata u Ukrajini, pitanje energetskih koridora više nije samo tehnička tema za operatore mreža, već dio šire geopolitičke slike. U tom prostoru sve više pažnje privlači ideja o zelenom energetskom mostu između Azije i Evrope, koji bi povezao Centralnu Aziju, Kaspijski region, Južni Kavkaz, Crno more i evropsko tržište električne energije.
U središtu te priče nalazi se Kaspijsko-crnomorsko-evropski zeleni energetski koridor, projekat koji bi omogućio prenos električne energije proizvedene iz obnovljivih izvora iz Azerbejdžana, a potencijalno i iz Kazahstana i Uzbekistana, prema Evropi. Njegov najvidljiviji dio je planirani podmorski elektroenergetski kabl kroz Crno more, kojim bi se Gruzija povezala sa Rumunijom, a zatim preko Mađarske i sa ostatkom evropske mreže. Projekat je već uključen u portfelj TYNDP 2026, desetogodišnji plan razvoja evropske elektroenergetske mreže, što znači da ulazi u ozbiljniju fazu tehničke i ekonomske procjene.
Osnov političke saradnje postavljen je još u decembru 2022. godine, kada su Azerbejdžan, Gruzija, Rumunija i Mađarska potpisali sporazum o strateškom partnerstvu u razvoju i prenosu zelene energije. U međuvremenu je osnovana i kompanija Green Energy Corridor Power Company, sa sjedištem u Bukureštu, koja treba da vodi realizaciju projekta. Studiju izvodljivosti izrađuje italijanska konsultantska kuća CESI.
Ovaj projekat nije važan samo zato što bi mogao donijeti novu količinu obnovljive energije u Evropu. Njegov značaj je i u tome što zaobilazi tradicionalne energetske pravce, posebno one koji su decenijama bili vezani za Rusiju. Analiza Austrijskog instituta za međunarodne odnose ocjenjuje da je Crnomorski podmorski kabl jedan od prvih konkretnih infrastrukturnih projekata koji pokušavaju da uspostave direktnu vezu između istočne i zapadne obale Crnog mora, odnosno između Južnog Kavkaza i Evropske unije.
U tehničkom smislu, riječ je o vrlo ambicioznom poduhvatu. Projekat se najčešće opisuje kao visokonaponska jednosmjerna elektroenergetska veza, uz paralelni optički kabl, što znači da bi istovremeno imao energetsku i digitalnu dimenziju. Procjene koje se pominju u analizama govore o investiciji od više milijardi eura, dok se projekat posmatra kao test sposobnosti Evrope da svoju energetsku bezbjednost gradi kroz infrastrukturu koja nije vezana samo za fosilna goriva.
Nova aktuelnost priči došla je sa Baku Energy Week-a 2026, gdje je turski ministar energetike Alparslan Bayraktar najavio ideju stvaranja elektroenergetskog koridora po uzoru na TANAP, gasovod kojim se azerbejdžanski gas transportuje ka Evropi preko Turske. Ovoga puta ne bi se radilo o gasu, već o električnoj energiji, prvenstveno iz obnovljivih izvora. Prema pisanju Reuters-a, Turska, Azerbejdžan, Gruzija, Bugarska i druge zemlje jugoistočne Evrope razgovaraju o jačanju međusobnih elektroenergetskih veza, dok Ankara planira ulaganja od oko 30 milijardi dolara u modernizaciju prenosne i distributivne mreže tokom naredne decenije.
Važan dio ove priče dolazi iz Centralne Azije. Azerbejdžan, Kazahstan i Uzbekistan posljednjih godina sve otvorenije govore o zajedničkom zelenom koridoru kojim bi se električna energija iz obnovljivih izvora transportovala preko Kaspijskog mora ka Azerbejdžanu, a zatim dalje prema Evropi. Azijska razvojna banka objavila je da je potpisala memorandum sa Azijskom infrastrukturnom investicionom bankom (AIIB), Azerbejdžanom, Kazahstanom i Uzbekistanom o podršci studiji izvodljivosti za Kaspijski zeleni energetski koridor.
U praksi, to znači da bi Azerbejdžan mogao postati mnogo više od izvoznika sopstvene energije. Baku se sve jasnije pozicionira kao čvorište kroz koje bi prolazila i energija iz Centralne Azije. Za Kazahstan i Uzbekistan, takav pravac nudi mogućnost izlaska na evropsko tržište bez oslanjanja na rute pod snažnim ruskim uticajem. Za Evropu to znači još jedan pokušaj diversifikacije, ne samo po izvorima energije, već i po geografiji snabdijevanja.
Azerbejdžan, međutim, ostaje zemlja sa snažnim osloncem na fosilna goriva. Reuters je ranije pisao da Baku istovremeno nastoji da poveća udio obnovljivih izvora i izvoz zelene energije, ali i da nastavlja razvoj gasnih projekata i planove za povećanje izvoza gasa u Evropu. To je važan kontekst: ova nova energetska poveznica jeste predstavljena kao zelena, ali nastaje u regionu čija je ekonomska i politička moć decenijama građena na nafti i gasu.
Zbog toga ovu temu ne treba posmatrati romantično, kao jednostavnu priču o čistoj energiji koja bez problema prelazi kontinente. Ona je mnogo složenija. Projekat nosi potencijal za jačanje obnovljivih izvora, za povezivanje tržišta i za smanjenje zavisnosti od ruskih energetskih pravaca. Istovremeno, zavisi od političke stabilnosti Južnog Kavkaza, odnosa EU sa Gruzijom, uloge Turske, finansiranja, tehničke izvodljivosti, kapaciteta mreža i sposobnosti regiona da izgradi povjerenje oko veoma skupe infrastrukture.
Za zemlje Zapadnog Balkana, uključujući Crnu Goru, ova priča je važna iako nisu u njenom centru. Ako se jugoistočna Evropa sve više bude pretvarala u prostor kroz koji se povezuju energetski tokovi iz Azije, Crnog mora i Evropske unije, to će mijenjati i regionalnu energetsku mapu. Veće povezivanje elektroenergetskih sistema, razvoj interkonekcija i rast trgovine električnom energijom mogu dugoročno uticati i na tržišta u našem regionu. Crna Gora, kao mala zemlja sa značajnim potencijalom za obnovljive izvore, u takvom okruženju ne može ostati samo posmatrač.
Nova energetska poveznica između Azije i Evrope zato nije samo priča o jednom kablu ispod Crnog mora. To je priča o novoj geografiji energije. Nekada su veliki gasovodi određivali odnose moći između proizvođača, tranzitnih zemalja i potrošača. Sada se slična logika sve više seli u elektroenergetske mreže, obnovljive izvore, baterije, digitalne kablove i regionalne interkonekcije.
Ako projekti iz Kaspijskog regiona i Centralne Azije zaista budu realizovani, Evropa bi mogla dobiti novi pravac za uvoz zelene električne energije. Azerbejdžan bi učvrstio ulogu energetskog čvorišta između Istoka i Zapada. Turska bi dodatno ojačala poziciju nezaobilaznog tranzitnog prostora. A Crno more bi, uprkos svim političkim rizicima koji ga okružuju, moglo postati jedna od ključnih tačaka buduće evropske energetske bezbjednosti.
Jasmin Murić
