Narativi koji negiraju, umanjuju ili izvrću realnost klimatskih promjena sve su prisutniji u digitalnom prostoru Crne Gore i regiona. Iako ponekad djeluju kao lokalne „nedoumice“, ovi obrasci dezinformacija imaju zaprepašćujuće slične korijene, strukture i ciljeve – što ukazuje na globalno koordinisane propagandne tokove, prilagođene lokalnim kontekstima.
Upravo zbog toga, šest regionalnih platformi za provjeru činjenica – Faktograf (HR), Raskrinkavanje.ba (BiH), Raskrinkavanje.me (CG), Raskrikavanje, Istinomer i FakeNews Tragač (Srbija) – udružilo je snage i pripremilo sveobuhvatnu analizu „Lažne klimatske priče bez granica“, s ciljem mapiranja najraširenijih klimatskih dezinformacija koje oblikuju javni diskurs i potkopavaju napore za očuvanje planete.
Crna Gora: Reciklaža klimatskih neistina
Od septembra 2023. do jula 2025, Raskrinkavanje.me je razotkrilo više od 50 dezinformacija o klimi. Najčešće se šire putem Facebooka, TikToka, Telegrama, YouTube-a i portala kao što su Nulta tačka, Epoha i Logično, uz dodatni doprinos influensera i anonimnih stranica poput „Živčana Žirafa“ i „Put Istine“.
Klimatske dezinformacije koje se šire digitalnim prostorom Crne Gore u posljednje dvije godine oblikovane su kroz prepoznatljive, uporne obrasce koji – iako uvezeni iz drugih zemalja – dobijaju lokalni izraz i utemeljenje. U osnovi ovih narativa nalazi se negiranje naučnog konsenzusa o ulozi ugljen-dioksida u globalnom zagrijavanju. Kroz tvrdnje da „CO₂ čini svega 0,04% atmosfere“ i stoga ne može imati nikakav efekat, ili da je „koristan za biljke“, pokušava se umanjiti ozbiljnost emisija i njihov uticaj na klimatski sistem. Ovakve tvrdnje zanemaruju ključnu činjenicu da i najmanje promjene u koncentraciji dugotrajnog stakleničkog gasa poput CO₂ mogu imati nesrazmjeran uticaj na globalnu klimu.
Paralelno s tim, sve češće se u crnogorskom medijskom prostoru pojavljuju i reference na ljude poput Iana Plajmera – australijskog geologa koji osporava ljudski doprinos klimatskim promjenama – čime se stvara utisak da unutar naučne zajednice postoji „rasprava“, iako ona u stvarnosti odavno ne postoji.
U središtu mnogih viralnih objava nalaze se teorije zavjere o navodnoj kontroli vremena – od famoznih „kemtrejlsa“ i HAARP-a, pa do iskrivljenih tumačenja legitimne tehnologije poput zasijavanja oblaka. U tim narativima, oblaci ne nastaju prirodnim procesima, već su „dokazi prskanja“, dok se svaka oluja, suša ili zemljotres proglašavaju namjerno izazvanim.
Zanimljivo je i to što se klimatske promjene često pokušavaju osporiti oslanjanjem na pojedinačne vremenske događaje. Tako se, na primjer, snijeg u februaru koristi kao „dokaz“ da globalno zagrijavanje ne postoji, iako je razlika između vremena i klime osnovna lekcija u klimatologiji. Ovaj pristup, koji ignoriše dugoročne trendove i sistemske uzroke, širi konfuziju i potiče sumnju među građanima.
Ni rješenja nisu pošteđena. Obnovljivi izvori energije, koji predstavljaju temelj tranzicije ka niskokarbonskom društvu, prikazuju se kao „neefikasni“, „štetni za pčele“ ili čak „toksični za prirodu“. Solarni paneli i vjetroturbine se osporavaju na osnovu pojedinačnih primjera, izvučenih iz konteksta, dok se električna vozila, toplotne pumpe i drugi „zeleni“ izumi targetiraju kao instrumenti kontrole i digitalnog nadzora.
Poseban narativ koji dobija sve više pažnje jeste onaj o „klimatskoj agendi“, koja se predstavlja kao oruđe globalnih elita za sprovođenje nadzora i depopulacije.
U konačnici, svi ovi narativi imaju zajednički cilj – da naruše povjerenje javnosti u nauku, potkopaju institucionalne odgovore na klimatsku krizu i pasiviziraju građane u trenutku kada je njihova podrška ključna za održivu budućnost.
Srbija: Pseudonauka pod reflektorima
U Srbiji, prema analizi Raskrikavanja, Istinomera i FakeNews Tragača, pseudonauka i teorije zavjere dominiraju klimatskim diskursom. Tabloidi poput Srpskog telegrafa plasirali su serijale o „Gospodarima vremena“, dok se portali poput Nulte tačke kontinuirano suprotstavljaju naučnom konsenzusu.
Osim kemtrejlsa i HAARP-a, u Srbiji se često koristi Milankovićeva teorija da bi se osporio antropogeni uzrok klimatskih promjena – iako se ta teorija odnosi na stotine hiljada godina, a ne na poslednja dva vijeka.
Napadani su i naučnici, ekološki aktivisti, pa čak i Bill Gates i Svjetska zdravstvena organizacija, koji su optuženi za „klimatski totalitarizam“, a protesti protiv Rio Tinta prikazani su kao „manipulacije stranih plaćenika“.
BiH: Tihi, ali uporan talas manipulacija
U Bosni i Hercegovini, kako bilježi Raskrinkavanje.ba, najveći broj dezinformacija fokusiran je na kontrolu vremena i negiranje posljedica klimatskih promjena. Poplave u Jablanici, oluje u regionu, pa čak i zemljotresi u Turskoj i Maroku, tumačeni su kao „HAARP napadi“.
Šire se i tvrdnje o „klimatskim vakcinama“, „digitalnim valutama za CO₂“ i izmišljene izjave svjetskih lidera. Dominantan izvor su korisnici društvenih mreža, ali i mediji iz Srbije i opskurni lokalni portali.
Hrvatska: „Antivaks“ pokret u zelenom ruhu
U Hrvatskoj, prema analizi Faktografa, nepovjerenje u nauku je najrasprostranjeniji obrazac. Umjesto da se poriču klimatske promjene, akcenat se stavlja na diskreditaciju naučnih rješenja i politika. Fokus se preusmjerava sa dokaza na emocije, uz tvrdnje da „zelena agenda“ ima skrivene motive.
Analiza 107 dezinformacija od septembra 2023. do danas pokazuje da su glavni narativi:
- „Klimatske promjene nisu štetne“
- „Mjere su nepotrebne i diktatorske“
- „Naučnici lažu jer su plaćeni od elita“
Zanimljivo je da isti akteri koji su širili antivaks dezinformacije tokom pandemije, sada recikliraju iste tehnike kroz klimatske teme.
Zašto je ova borba naša?
Zbog svoje medijske otvorenosti i intenzivne regionalne povezanosti, Crna Gora je posebno izložena uvezenim, ali i lokalno recikliranim dezinformacijama. Kada se u javnosti ustali mišljenje da „CO₂ ne šteti“, da je „solarna energija prevara“, ili da su požari „izazvani iz aviona“, direktno se narušava podrška politikama energetske tranzicije i otpornosti.
Crnogorska naučna zajednica, mediji i institucije moraju aktivnije i sistematičnije komunicirati naučne činjenice, naročito u trenucima kada ekstremni vremenski događaji postanu viralni.
Borba protiv klimatskih dezinformacija nije samo stvar digitalne higijene. To je pitanje javnog zdravlja, energetske sigurnosti, budućih investicija – i u krajnjem, opstanka.
Jasmin Murić
Izvor: Raskrinkavanje.me
