Gotovo 40 odsto svjetskog stanovništva bilo je tokom 2026. godine izloženo opasnim koncentracijama prizemnog ozona, usljed zajedničkog djelovanja ekstremnih vrućina i zagađenja vazduha izazvanog ljudskim aktivnostima. Iako se o njemu govori manje nego o pojedinim drugim zagađujućim materijama, ozon u vazduhu koji udišemo predstavlja ozbiljan rizik za zdravlje, ekosisteme i poljoprivredne prinose.
Na to ukazuje globalna analiza „Atmosphere Watch“, koju je objavila Služba za praćenje atmosfere programa Kopernikus (CAMS). Analiza obuhvata prvih osam mjeseci 2026. godine i pokazuje kako su ozon, dim od sagorijevanja biomase i pustinjska prašina uticali na kvalitet vazduha na svim kontinentima, sa posljedicama po ljude, njihove izvore prihoda i životnu sredinu.
Riječ je o jednom od najobuhvatnijih globalnih pregleda stanja atmosfere u dosadašnjem toku godine. Njegovu osnovu čine milioni podataka sa satelita, iz mreža mjernih stanica na tlu, vazduhoplova i drugih izvora, objedinjeni sa globalnim sistemom CAMS-a za prognoziranje zagađenja atmosfere. Takav pristup omogućava da se prati i ono što lokalna mjerenja sama ne mogu u potpunosti objasniti: kako zagađenje nastaje, mijenja se i putuje daleko od svog izvora.
Na koji način vrućina doprinosi stvaranju ozona
Prizemni ozon je sekundarna zagađujuća materija, što znači da nastaje kroz hemijske reakcije drugih materija u atmosferi. Među njima su azotni oksidi i isparljiva organska jedinjenja, koji potiču iz saobraćaja, industrije, rastvarača koji se koriste u domaćinstvima, ali i iz prirodnih izvora, poput vegetacije i požara u prirodi.
Te materije, poznate kao prekursori ozona, reaguju pod uticajem sunčeve svjetlosti. Visoke temperature i vremenske prilike koje prate snažne toplotne talase dodatno pogoduju njegovom stvaranju. Tokom 2026. godine upravo se takav spoj uslova javljao u brojnim regionima, dovodeći do visokih koncentracija ozona kojima su bile izložene milijarde ljudi.
Analiza ovaj fenomen opisuje izrazom „ozonsko-klimatska kazna“, koji označava dodatno pogoršanje zagađenja ozonom usljed klimatskih uslova. Uz dim iz velikih požara i intenzivan prenos prašine na velike udaljenosti, izdvojen je kao jedna od ključnih prijetnji po zdravlje ljudi i ekosisteme. Razmjere izloženosti posebno su vidljive u podatku da je svega pet odsto svjetskog stanovništva u prvih osam mjeseci ove godine bilo izloženo koncentracijama ozona u kategoriji „dobar“, odnosno u okviru smjernica Svjetske zdravstvene organizacije (SZO). Uprkos tome, svijest javnosti o ovom zagađivaču i dalje je slabije razvijena.
Azija najpogođenija, visoka izloženost i u Evropi
Azija je u analizi prepoznata kao region sa najvećim opterećenjem zagađenjem ozonom, a slijede Evropa i Sjeverna Amerika. U velikom dijelu sjeverne hemisfere koncentracije su bile iznad ciljnog nivoa koji preporučuje SZO.
U Aziji su zagađenje iz industrije i saobraćaja, zajedno sa brojnim prirodnim izvorima prekursora, doprinosili visokim koncentracijama ozona tokom dosadašnjeg dijela godine. Izuzetno visokim koncentracijama bilo je izloženo 60 odsto stanovništva kontinenta. Kada se obuhvate i stanovnici izloženi nivoima u kategorijama „loš“ i „veoma loš“, taj udio raste na čak 90 odsto.
Evropa je tokom posljednjih decenija ostvarila značajan napredak u smanjenju pojedinih najštetnijih zagađujućih materija, naročito zahvaljujući evropskoj Direktivi o kvalitetu ambijentalnog vazduha. Poboljšanja su zabilježena i u većini drugih regiona. Ipak, ozon ostaje posebno složen izazov zbog načina na koji nastaje, uticaja temperature i sunčevog zračenja, kao i dugog zadržavanja u atmosferi.
Polovina stanovništva Evrope ove godine bila je izložena koncentracijama ozona u kategorijama „loš“, „veoma loš“ ili „izuzetno loš“. Učestali toplotni talasi doprinijeli su značajnoj izloženosti tokom ljetnjih mjeseci, potvrđujući sve tješnju povezanost klimatskih ekstrema i kvaliteta vazduha.
U Sjevernoj Americi koncentracije ozona, izračunate iz globalnih podataka CAMS-a uz uvažavanje broja stanovnika u pogođenim područjima, takođe su ostale veoma visoke. Tome su dijelom doprinijele emisije prekursora iz ekstremnih požara u prirodi tokom 2026. godine. Više od dvije trećine stanovništva ovog kontinenta bilo je izloženo koncentracijama u kategorijama „loš“, „veoma loš“ ili „izuzetno loš“.
Nasuprot tome, Okeanija se izdvaja kao region sa najmanjim zagađenjem ozonom. Posebno niske koncentracije zabilježene su i u Južnoj Americi, gdje je 81 odsto stanovništva bilo izloženo nivoima u kategorijama „dobar“ ili „zadovoljavajući“. U Africi je u okviru te dvije kategorije bilo 56 odsto stanovništva.
Problem dodatno usložnjava činjenica da je ozon i sam gas sa efektom staklene bašte. Tako nastaje povratna sprega: klimatske promjene mogu stvarati povoljnije uslove za njegovo formiranje, dok ljudske aktivnosti i požari obezbjeđuju materije koje učestvuju u tom procesu. Ozon koji na taj način nastaje zatim i sam doprinosi zagrijavanju.
Dim koji prelazi kontinente
Pored zagađenja ozonom, dosadašnji tok 2026. godine obilježilo je intenzivno širenje zagađujućih materija preko državnih granica i između kontinenata. Dim iz požara, pustinjska prašina i druge materije štetne po zdravlje putovali su ponekad hiljadama kilometara, utičući na vazduh koji udišu milioni ljudi daleko od mjesta njihovog nastanka.
Analiza pritom ukazuje na važnu razliku između ukupnih emisija i stvarne izloženosti ljudi. Iako su globalne emisije od sagorijevanja biomase tokom posljednjih decenija opadale, izloženost stanovništva dimu iz požara u prirodi raste zbog sve ekstremnijih požara u blizini naseljenih područja.
U Kanadi i na zapadu Sjedinjenih Američkih Država požari su se naglo intenzivirali tokom juna. Narednog mjeseca, za vrijeme Svjetskog prvenstva u fudbalu, snažni požari u kanadskim Sjeverozapadnim teritorijama i Ontariju proizveli su ogromne oblake dima. Oni su se kretali hiljadama kilometara preko sjevernog dijela Sjeverne Amerike prema Atlantiku.
U brojnim gradovima zbog toga su izdata zdravstvena upozorenja usljed lošeg kvaliteta vazduha. Upozorenja su obuhvatila i područja Njujorka i Nju Džerzija, svega nekoliko dana prije finala Svjetskog prvenstva, održanog 19. jula. Padavine su, ipak, poboljšale uslove i pomogle da se vazduh pročisti uoči utakmice.
Procijenjene ukupne emisije iz požara u Sjevernoj Americi tokom posmatranog dijela 2026. godine bile su nešto iznad prosjeka. U trenutku završetka analize pojedini požari u Kanadi još su bili aktivni.
Njihov uticaj nije ostao ograničen na taj kontinent. CAMS je pratio značajne epizode prenosa dima prema Arktičkom okeanu i Grenlandu, dok su pojedini oblaci prešli Atlantik i stigli do djelova Evrope. Tamo su doprinijeli povećanju koncentracija finih suspendovanih čestica PM2,5.
Požari u Aziji i prašina iz Sahare
U jugoistočnoj Aziji sezonski požari izazvali su rasprostranjenu dimnu izmaglicu koja je prelazila državne granice i pogađala, između ostalih zemalja, Tajland i Laos.
Sezona požara u Indoneziji počela je intenzivno sredinom jula, prateći obrazac zabilježen tokom ranijih godina obilježenih El Ninjom. Prvi požari zahvatili su ostrvo Borneo, uključujući indonežanske provincije Zapadni i Centralni Kalimantan. Do sredine avgusta milioni ljudi bili su izloženi opasnom zagađenju vazduha.
Prema analizi, početak El Ninja, za koji se prognozira da će biti među najjačima posljednjih godina, već pogoršava uslove koji pogoduju požarima u Indoneziji. Slični uslovi vjerovatno će tokom naredne godine pogoditi i druge regione, uključujući Amazoniju.
Istovremeno, saharska prašina je u više navrata stizala daleko izvan sjeverne Afrike. CAMS je pratio velike epizode prenosa prašine i dima iz zapadne Afrike prema sjevernom Atlantiku. Zagađujuće materije stizale su do Zelenortskih i Kanarskih ostrva, gdje su izazivale izmaglicu i pogoršavale kvalitet vazduha. Zabilježen je i prenos prašine preko Atlantika prema Karibima.
Za razumijevanje lokalnog vazduha potrebna je globalna slika
Svi ovi događaji pokazuju da se kvalitet vazduha na jednom mjestu ne može objasniti isključivo lokalnim izvorima zagađenja. Na njega utiču i požari, prašina i emisije nastale daleko izvan granica države, a njihovo kretanje i međusobno djelovanje zavise od vremenskih i atmosferskih uslova.
Globalni modeli CAMS-a omogućavaju naučnicima da prate te procese preko državnih granica i okeana. Tako postaju vidljive veze između požara, pustinjske prašine, industrijskih i saobraćajnih emisija, vremenskih prilika i vazduha koji udišu stanovnici udaljenih područja.
Služba za to koristi satelitska i prizemna osmatranja, povezana sa naprednim modeliranjem sastava atmosfere. Njeni modeli obuhvataju više od 50 hemijskih vrsta i omogućavaju praćenje kretanja i međusobnog djelovanja zagađujućih materija, uključujući dim iz požara, pustinjsku prašinu, ozon i njegove prekursore. Takav pregled pomaže da se jasnije razumije ne samo koliko je vazduh zagađen, već i odakle zagađenje dolazi i pod kojim uslovima postaje opasno za ljude.
J.M.
Naslovna fotografija: Anthony Quintano / Wikimedia Commons
