Vještačka inteligencija posljednjih godina postala je sastavni dio svakodnevice. Od pretraživanja informacija i pisanja tekstova do generisanja fotografija, video sadržaja i programskog koda, alati zasnovani na AI tehnologiji koriste se u sve većem broju sektora i od strane stotina miliona ljudi širom svijeta. Iza te digitalne revolucije, međutim, nalazi se fizička infrastruktura čije potrebe za energijom, vodom i prostorom rastu gotovo jednako brzo kao i popularnost samih alata.
Na to upozorava novi izvještaj Instituta za vodu, životnu sredinu i zdravlje Univerziteta Ujedinjenih nacija (UNU-INWEH), koji prvi put pokušava da sagleda puni ekološki otisak vještačke inteligencije na globalnom nivou. Autori su analizirali potrošnju električne energije, vode i zemljišta povezanu sa radom data centara koji omogućavaju funkcionisanje savremenih AI sistema, a rezultati pokazuju da iza svakog korisničkog upita stoji mnogo veća potrošnja resursa nego što se na prvi pogled može pretpostaviti.
Tržište vještačke inteligencije nalazi se u fazi snažnog rasta. Procjene pokazuju da bi njegova vrijednost mogla porasti sa 189 milijardi dolara u 2023. godini na gotovo pet biliona dolara do 2033. godine. Posebno brzo raste generativna vještačka inteligencija, oblast koja omogućava automatsko kreiranje tekstova, slika, video i audio sadržaja, kao i programskog koda. Ovaj segment trenutno čini oko petine globalnog AI tržišta, a očekuje se da će do kraja decenije njegov udio porasti na čak 40%.
Da bi generativna AI mogla da odgovara na pitanja, piše tekstove ili stvara slike, neophodno je da prethodno bude obučena na ogromnim količinama podataka. Treniranje modela zahtijeva značajne resurse, ali autori izvještaja ističu da je svakodnevni rad ovih sistema još zahtjevniji. Milijarde interakcija koje se svakodnevno odvijaju između korisnika i AI alata oslanjaju se na mrežu data centara koji troše ogromne količine električne energije, zahtijevaju stalno hlađenje i koriste složene lance snabdijevanja koji uključuju proizvodnju čipova, eksploataciju sirovina, zauzimanje zemljišta i stvaranje elektronskog otpada.
Prema procjenama iz izvještaja, globalni data centri su tokom 2025. godine potrošili oko 448 teravat-sati električne energije, pri čemu je vještačka inteligencija bila odgovorna za približno petinu ukupne potrošnje.
Kada bi data centri predstavljali zasebnu državu, bili bi jedanaesti najveći potrošač električne energije na svijetu. Količina struje koju su potrošili dovoljna je da zadovolji godišnje potrebe domaćinstava za električnom energijom svih 1,3 milijarde stanovnika Subsaharske Afrike tokom čak dvije i po godine.
Takva potrošnja energije ima i značajnu klimatsku cijenu. Izvještaj procjenjuje da je povezana sa emisijama od 189 miliona tona ekvivalenta ugljen-dioksida, količinom koju bi moglo apsorbovati tek oko 3,2 milijarde sadnica drveća tokom desetogodišnjeg perioda rasta.
Potrošnja vode predstavlja još jednu dimenziju ovog problema. Data centri koriste velike količine vode za hlađenje serverske opreme, ali i indirektno kroz proizvodnju električne energije koja ih napaja. Tokom prošle godine, prema procjenama autora, potrošena je količina vode dovoljna da ispuni čak 1,8 miliona olimpijskih bazena. To bi bilo dovoljno da zadovolji osnovne godišnje potrebe za vodom više od 600 miliona ljudi u Subsaharskoj Africi.
Ni prostorni otisak nije zanemarljiv. Zemljište povezano sa proizvodnjom električne energije potrebne za rad data centara zauzimalo je površinu gotovo četiri i po puta veću od šireg područja Londona.
Direktor Instituta i glavni autor izvještaja Kaveh Madani smatra da javnost još uvijek ne sagledava vještačku inteligenciju u njenoj punoj fizičkoj dimenziji.
„Javna rasprava još uvijek često posmatra AI kao softver, ali vještačka inteligencija je i fizička infrastruktura: data centri, proizvodnja električne energije, rashladni sistemi, prenosne mreže, čipovi, minerali, zemljište i voda“, navodi Madani.
Ipak, autori upozoravaju da bi sadašnje brojke mogle predstavljati tek uvod u ono što slijedi. Ukoliko generativna AI zaista dostigne očekivanih 40% udjela u potrošnji električne energije data centara do 2030. godine, njeni ekološki zahtjevi mogli bi postati mnogo veći. U tom scenariju, vještačka inteligencija bi sama trošila oko 3% ukupne svjetske električne energije, čime bi se svrstala među najveće pojedinačne potrošače energije na planeti.
Istovremeno, godišnja potrošnja vode povezana sa AI sistemima dostigla bi 9,3 biliona litara. To je količina dovoljna da tokom cijele godine zadovolji osnovne potrebe za vodom više od 1,3 milijarde ljudi u Subsaharskoj Africi.
Prostorni otisak data centara povezan sa AI tehnologijama bio bi približno dvostruko veći od metropolitanske oblasti Džakarte, najveće urbane aglomeracije na svijetu sa više od 32 miliona stanovnika.
Pored energije, vode i zemljišta, izvještaj ukazuje i na problem elektronskog otpada. Procjenjuje se da bi do kraja ove decenije količina otpada nastalog od AI hardvera mogla dostići 2,5 miliona tona, što autori slikovito porede sa odbacivanjem oko 250 Ajfelovih kula svake godine.
Madani smatra da trenutne procjene vjerovatno predstavljaju samo dio stvarne slike, prije svega zbog ograničene dostupnosti podataka.
„Ono što ovdje prikazujemo vjerovatno je samo vrh ledenog brijega. Potrebna nam je mnogo veća transparentnost. Potrebno je da kompanije objavljuju ove informacije“, rekao je on za AFP.
Zbog toga izvještaj poziva vlade da uvedu obavezu objavljivanja podataka o ekološkom otisku AI sistema. Istovremeno, korisnicima, organizacijama i javnim institucijama preporučuje se odgovornije korišćenje ovih alata.
Autori navode da se značajne uštede mogu ostvariti izborom zadataka sa manjim ekološkim opterećenjem, poput generisanja teksta umjesto slika ili video sadržaja, kao i korišćenjem klasičnih internet pretraživača kada nije neophodna upotreba generativne vještačke inteligencije. Među preporukama se nalaze i preciznije formulisanje upita, objedinjavanje više povezanih zadataka u jednu interakciju, ponovno korišćenje ranije dobijenih rezultata i izbjegavanje nepotrebnog ponavljanja istih zahtjeva.
Izvještaj takođe sugeriše da bi kompanije koje razvijaju AI alate trebalo jasnije da informišu korisnike o ekološkim posljedicama njihovih izbora. Zahtjev za generisanje slike ili video sadržaja, na primjer, može zahtijevati znatno više energije nego jednostavan tekstualni odgovor, ali većina korisnika danas nema uvid u tu razliku.
Kako se upotreba vještačke inteligencije ubrzano širi, pitanje njenog uticaja na životnu sredinu sve više izlazi iz okvira tehnološke debate. Izvještaj Ujedinjenih nacija sugeriše da budućnost AI-ja neće zavisiti samo od brzine razvoja modela i njihovih mogućnosti, već i od sposobnosti društva da razumije i upravlja resursima koje ta tehnologija svakodnevno troši.
J.M.
Naslovna fotografija: Unsplash
