Dok se Evropska unija približava potpunoj primjeni Mehanizma za prekogranično prilagođavanje emisija ugljen-dioksida (CBAM), zakazanoj za početak 2026. godine, trgovci električnom energijom širom Evrope ukazuju na potrebu hitnog pojašnjenja ključnih pravila, posebno kada je riječ o uvozu električne energije iz zemalja koje nisu članice EU.
Organizacija Energy Traders Europe, koja okuplja najveće evropske učesnike na tržištu električne energije, uputila je Evropskoj komisiji formalne komentare u okviru javnih konsultacija o primjeni CBAM-a na električnu energiju. U fokusu tih komentara nalazi se zahtjev da se nova pravila zasnivaju na principu proporcionalnosti i da ne donesu nesrazmjerno visoke troškove niti administrativna opterećenja evropskim preduzećima.
Ključna pitanja i preporuke
CBAM, kako je definisan, predviđa naplatu dodatnih taksi na uvoz robe sa visokim ugljeničnim otiskom iz zemalja koje ne primjenjuju slične mjere smanjenja emisija kao EU. Među pogođenim sektorima su cement, čelik, đubriva, aluminijum, vodonik – ali i električna energija, čiji je status posebno osjetljiv jer se već uveliko trguje za isporuke tokom 2026. godine.
Zato Energy Traders Europe naglašava da se početak pune primjene CBAM-a na električnu energiju ne smije desiti bez prethodne detaljne procjene uticaja i bez preciznog zakonodavnog okvira.
„Već sada se na tržištima trguje ugovorima za 2026. godinu. Bez jasnih pravila o carinskom tretmanu tih ugovora, postoji rizik od haosa u prekograničnom prometu struje“, upozoravaju iz ovog udruženja.
Potrebna tačnost u mjerenju emisija
Udruženje takođe zahtijeva da metodologija za obračunavanje emisija bude precizna i pravedna. U praksi to znači:
- Uzimanje u obzir svih proizvodnih tehnologija u zemlji iz koje se električna energija uvozi;
- Mjerenje ugljeničnog intenziteta po satu, a ne na agregiranom godišnjem ili mjesečnom nivou.
Ovi zahtjevi imaju za cilj da se izbjegne kažnjavanje zemalja koje, iako nisu članice EU, već značajno ulažu u niskougljenične tehnologije i obnovljive izvore.
Šta sa PPA ugovorima?
Poseban fokus stavljen je na tretman ugovora o otkupu električne energije (tzv. Power Purchase Agreements – PPA), koji su sve češći alat u međunarodnoj trgovini strujom.
Energy Traders Europe traži da se:
- Priznaju i fizički i virtuelni PPA ugovori, uključujući i one sklopljene preko posrednika (indirektnih predstavnika);
- Ukloni kriterijum fizičkog zagušenja mreže u slučajevima kada se dokaže satno podudaranje između proizvodnje i nominacije kapaciteta, uz uslov da se garancije porijekla odmah poništavaju;
- Uvoz prijavljuje na osnovu satno potvrđenih količina, kako bi se osiguralo povezivanje s tačnim podacima o emisijama iz konkretnog proizvodnog pogona.
Cilj: Efikasniji protok i pravedniji sistem
Ako se ove preporuke usvoje, ističu iz udruženja, to bi omogućilo efikasniju upotrebu postojećih prekograničnih interkonekcija, izbjegavanje situacija u kojima se obnovljivi izvori „gase“ zbog neregulisanih uvoznih pravila, kao i podsticanje proizvodnje niskougljenične struje u zemljama van EU.
Takođe, pravilno podešena CBAM pravila spriječiće neopravdano povećanje troškova za krajnje potrošače u EU, bez stvarnog efekta na smanjenje emisija u trećim zemljama.
CBAM ima potencijal da postane moćan alat u borbi protiv „ugljičnog curenja“, ali samo ako se primjenjuje promišljeno, pravedno i u skladu sa tržišnom realnošću. Pozivi trgovaca električnom energijom da se pravila dodatno pojasne, uvažavajući satnu dinamiku trgovine, nove oblike ugovora i niskougljenične tokove, predstavljaju ozbiljno upozorenje.
Evropska unija sada ima šansu da uspostavi sistem koji zaista podstiče globalnu energetsku tranziciju, umjesto da je blokira birokratijom.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Free pik
