Bord direktora Svjetske banke trebalo bi 24. septembra da odlučuje o finansiranju novog programa razvoja gasnog sektora Srbije, čija bi prva faza obuhvatila izgradnju gasovoda između Niša i Pojata, kao i reforme i jačanje institucija zaduženih za upravljanje gasnom infrastrukturom.
Prema projektnom dokumentu pripremljenom u avgustu, predloženi kredit Međunarodne banke za obnovu i razvoj iznosi 197 miliona dolara. Riječ je o projektu „Strateška gasna infrastruktura i institucionalno jačanje“, za koji bi zajmoprimac bila Republika Srbija, dok bi njegovu realizaciju vodilo Ministarstvo rudarstva i energetike.
Datum sjednice Borda naveden je kao procijenjeni datum odobrenja, što znači da finansiranje još nije konačno potvrđeno.
Centralni infrastrukturni dio prve faze jeste izgradnja 62 kilometra dugog gasovoda visokog pritiska Trupale–Pojate, između područja Niša i čvorišta kod Pojata. Planirani kapacitet gasovoda je četiri milijarde kubnih metara godišnje, a projekat uključuje mjerne, regulacione i bezbjednosne sisteme, kao i povezivanje sa sistemom za daljinsko praćenje i upravljanje.
Nova dionica trebalo bi da otkloni jedno od glavnih uskih grla u unutrašnjoj gasnoj mreži Srbije. Prema obrazloženju Svjetske banke, postojeća ograničenja otežavaju transport gasa prema centralnim i sjevernim djelovima zemlje, kao i potpunije korišćenje interkonekcije između Bugarske i Srbije. Gasovod bi trebalo da omogući i prihvat većih količina sa buduće interkonekcije sa Sjevernom Makedonijom.
Cilj projekta je, kako je navedeno u dokumentaciji, poboljšanje sigurnosti i pouzdanosti snabdijevanja gasom. Pored same gradnje, finansiranje obuhvata osnivanje posebne jedinice za sprovođenje projekta u Ministarstvu rudarstva i energetike, podršku državnim kompanijama Gas infrastruktura, Transportgas Srbija i Srbijagas, kao i jačanje kapaciteta Agencije za energetiku Srbije.
Dio sredstava bio bi usmjeren i na regulatorne reforme, upravljanje gasnim sektorom, njegovu finansijsku održivost i postepeno usklađivanje sa pravilima Evropske unije. Predviđena je i izrada tehničkih, projektnih, ekoloških i socijalnih studija za naredne faze programa.
Program je zamišljen kroz tri djelimično preklapajuće faze u periodu od deset godina. Nakon početne izgradnje, naredne faze trebalo bi da donesu dodatne gasovode, kompresorske stanice i proširenje kapaciteta za skladištenje gasa. Ministarstvo rudarstva i energetike Srbije ranije je vrijednost šireg programa procijenilo na oko milijardu eura.
U planovima za kasnije faze nalaze se i gasovod Mokrin–Beograd, proširenje postojećih skladišnih kapaciteta i izgradnja novog podzemnog skladišta gasa Tilva sa pripadajućim gasovodima. Srbija u tome vidi mogućnost da ojača svoju poziciju tranzitne zemlje i regionalnog gasnog čvorišta, ali i da gas učini dostupnijim industriji i potrošačima na jugu i istoku zemlje.
Za Svjetsku banku, gas je u ovom slučaju predstavljen kao prelazno gorivo koje bi Srbiji trebalo da pomogne da postepeno smanjuje veoma visoku zavisnost od uglja. Ugalj trenutno čini oko 42 odsto ukupnog primarnog snabdijevanja energijom u toj zemlji, nafta i naftni derivati 26 odsto, a prirodni gas oko 14 odsto.
U proizvodnji električne energije dominacija uglja još je izraženija. Oko 64 odsto struje u Srbiji proizvodi se u termoelektranama na ugalj, koje istovremeno stvaraju približno 70 odsto nacionalnih emisija ugljen-dioksida. Svjetska banka smatra da bi pouzdanije snabdijevanje gasom moglo omogućiti zamjenu dijela uglja i naftnih derivata u proizvodnji električne energije, industriji i sistemima grijanja.
Takav pristup, međutim, otvara i pitanje koliko se proširivanje gasne mreže može zadržati u okvirima privremenog prelaznog rješenja, a koliko bi moglo stvoriti novu, dugoročnu zavisnost od fosilnih goriva.
Srbija već najveći dio potrebnog gasa dobija iz Rusije. Prema podacima objavljenim tokom ove godine, ruski gas pokriva između 80 i 90 odsto njene potrošnje. Beograd istovremeno pokušava da proširi izvore snabdijevanja uvozom iz Azerbejdžana, korišćenjem terminala za tečni prirodni gas u Grčkoj i izgradnjom novih interkonekcija sa susjednim državama.
Planovi za proširenje mreže prate i očekivani rast potrošnje. Srbija sa azerbejdžanskom kompanijom SOCAR priprema izgradnju nove gasne elektrane kod Niša, snage do 500 megavata, koja bi proizvodila električnu i toplotnu energiju. Završetak njene izgradnje planiran je do 2030. godine. U državnim energetskim dokumentima nalazi se i plan za novu gasnu elektranu u Novom Sadu, uz dalje širenje distributivne mreže u više gradova i opština.
Svjetska banka istovremeno ne ulazi prvi put u pripremu gasnog projekta na Zapadnom Balkanu. U junu je objavljen nacrt sporazuma kojim je predviđen grant do 2,4 miliona dolara za pripremu gasne kogeneracione elektrane i proširenje mreže daljinskog grijanja u Bitolju, u Sjevernoj Makedoniji.
Takvi potezi dolaze u trenutku kada se politika Evropske unije prema finansiranju nove gasne infrastrukture postepeno sužava. Evropska komisija je potvrdila da se gasna infrastruktura ne može finansirati iz Instrumenta za reforme i rast za Zapadni Balkan niti kroz Investicioni okvir za Zapadni Balkan. Novi gasni projekti više se ne mogu proglašavati ni prioritetnim projektima prema pravilima o transevropskim energetskim mrežama (TEN-E).
Evropska komisija je nedavno upozorila da su se, drugi put za manje od pet godina, jasno pokazale opasnosti evropske zavisnosti od uvoznih fosilnih goriva. Takva zavisnost, prema ocjeni Komisije, nosi istovremeno ekonomske i rizike po energetsku sigurnost, zbog čega Evropska unija nastoji da ubrza prelazak na čistu energiju proizvedenu iz domaćih izvora i smanji izloženost nestabilnim međunarodnim tržištima.
Rasprava o ovom pravcu razvoja već je otvorena i u regionu. U aprilu je 47 organizacija pozvalo vlade Zapadnog Balkana da odustanu od planova za veliko širenje gasne infrastrukture, ukazujući da region, zbog sadašnje relativno niske potrošnje gasa, još ima priliku da izbjegne zavisnost kakvu je Evropska unija posljednjih godina pokušavala da smanji.
Odluka dolazi i u osjetljivom trenutku za klimatsku politiku same Svjetske banke. U oktobru prošle godine 19 od ukupno 25 izvršnih direktora ove institucije, koji predstavljaju 120 država, podržalo je nastavak njenog angažmana u oblasti klimatskih promjena i prirode, uključujući pomoć državama koje biraju niskougljenične, klimatski otporne i prema prirodi odgovorne razvojne pravce.
Dodatnu težinu tom pitanju daje septembarski izvještaj Programa Ujedinjenih nacija za životnu sredinu. UNEP procjenjuje da će svijet vjerovatno već u narednim godinama preći granicu zagrijavanja od 1,5 stepeni Celzijusa. Kao najbolju preostalu mogućnost navodi putanju u kojoj bi zagrijavanje najprije prešlo tu granicu, zatim dostiglo što niži vrhunac i potom počelo da opada. Za takav razvoj događaja potrebna su brza i trajna smanjenja emisija, uz izbjegavanje novih dugoročnih zavisnosti od fosilnih goriva.
Pred Bordom Svjetske banke zato neće biti samo odluka o jednom kreditu i jednoj dionici gasovoda. Odluka o 197 miliona dolara pokazaće i kako ova institucija u praksi mjeri odnos između neposredne sigurnosti snabdijevanja, dugoročnih troškova nove infrastrukture i sopstvenih klimatskih opredjeljenja.
J.M.
Naslovna fotografija: Shiny Things/Wikimedia Commons
