Evropu je ove sedmice zahvatio toplotni talas koji po intenzitetu prevazilazi ranija iskustva i već obara temperaturne rekorde širom sjevernog, zapadnog i centralnog dijela kontinenta. Prema analizi istraživačke grupe World Weather Attribution, ovakav događaj bi prije samo nekoliko decenija bio praktično nemoguć bez uticaja klimatskih promjena izazvanih ljudskim djelovanjem.
Crveni meteoalarm na snazi je u Ujedinjenom Kraljevstvu, Njemačkoj, Austriji, Švajcarskoj, Italiji, Španiji i Francuskoj. Istraživači navode da je riječ o najintenzivnijem toplotnom talasu ikada zabilježenom u tom dijelu Evrope, a sama analiza dodatno potvrđuje koliko se granice ekstremnih vremenskih prilika brzo pomjeraju.
Studije atribucije, kakva je i ova, pokušavaju da odgovore na pitanje koliko su klimatske promjene povećale vjerovatnoću i jačinu pojedinih ekstremnih događaja. Naučnici u tu svrhu upoređuju meteorološka mjerenja i prognozne podatke sa klimom iz ranijih, hladnijih perioda. Današnja klima je u prosjeku oko 1,4 stepena Celzijusa toplija nego u predindustrijskom periodu, što se već jasno vidi u karakteru toplotnih talasa.
U ovoj analizi aktuelni toplotni talas upoređen je sa onima iz 1976. i 2003. godine. Klima je 1976. bila hladnija za oko 1,1°C, a 2003. za oko 0,6°C. Zaključak istraživača je da bi događaj ovakvih razmjera 1976. godine bio gotovo nemoguć. U poređenju sa 2003, kada je Evropu pogodio prvi veliki toplotni talas ovog vijeka, vjerovatnoća da se ovako snažan talas dogodi u ovom dijelu godine bila je desetinama do stotinu puta manja.
Posebno zabrinjava podatak da je 45% od 854 analizirana grada u 30 evropskih država već oborilo ili bi tokom ove sedmice moglo da obori svoj istorijski rekord po WBGT indeksu. Riječ je o pokazatelju toplotnog opterećenja ljudskog organizma, koji ne uzima u obzir samo temperaturu vazduha, već i vlažnost, odnosno uslove u kojima se tijelo znatno teže hladi.
Visoka temperatura sama po sebi predstavlja opasnost, ali kombinacija vrućine i vlage dodatno povećava rizik. U takvim uslovima narušava se termoregulacija, prirodni proces kojim organizam održava unutrašnju temperaturu tijela, idealno između 36,5 i 37,5°C. Kada temperatura vlažnog termometra dostigne 35°C, što se smatra teorijskom gornjom granicom ljudske prilagodljivosti pri ekstremnoj vrućini i stopostotnoj vlažnosti, znoj više ne može da isparava. Tijelo tada gubi osnovni mehanizam hlađenja, a pregrijavanje može nastupiti brzo i imati smrtonosne posljedice.
Na takav razvoj događaja upozorila je i studija objavljena u oktobru 2023. godine. Prema njenim nalazima, do kraja vijeka bi u pojedinim djelovima svijeta kombinacija toplote i vlage mogla dostizati smrtonosne nivoe tokom više sati, dana, pa čak i sedmica, čineći boravak na otvorenom praktično nemogućim.
Istraživači su tokom aktuelnog talasa analizirali i dnevne i noćne temperature. Zaključili su da obje rastu brže od prosječne stope globalnog zagrijavanja. Najviše dnevne temperature zagrijavaju se približno tri puta brže od globalnog prosjeka, dok noćne temperature rastu oko dvostruko brže.
Radi se svakako o važom detalju jer noći više ne donose oporavak kakav su donosile ranije. Kada temperatura ostane visoka i nakon zalaska sunca, tijelo nema dovoljno vremena da se odmori od dnevne vrućine. Posljedice se ne svode samo na loš san. Visoke noćne temperature mogu uticati na fizičko i mentalno zdravlje, kognitivne sposobnosti i životni vijek, ali i povećati rizik od bolesti i smrti. Studija Kineskog univerziteta u Hong Kongu iz 2020. godine pokazala je da pet uzastopnih „vrućih noći“, tokom kojih temperatura ne pada ispod 28°C, povećava rizik od smrti za 6,66%.
Najugroženiji su ljudi koji nemaju pristup klimatizaciji, a njih je i dalje veliki dio svjetske populacije. Dok oko 90% domaćinstava u SAD i oko 60% u Kini ima neki oblik klimatizacije, ti udjeli su mnogo niži u %djelovima svijeta koji se brzo zagrijavaju. U Evropi klimatizaciju ima oko 10% domaćinstava, a u Indiji oko 8% .
Na problem neprilagođenih domova nedavno je upozorio i britanski Komitet za klimatske promjene, nezavisno savjetodavno tijelo Ujedinjenog Kraljevstva. Prema njihovoj procjeni, oko 92% postojećih domova u toj zemlji moglo bi se pregrijavati tokom toplotnih talasa, što posebno pogađa ljude najosjetljivije na vrućinu. Kako toplotni talasi postaju češći i intenzivniji, vlasti će, navodi ovaj savjetodavni organ, morati ozbiljnije da pristupe hlađenju zgrada i prilagođavanju prostora u kojima ljudi žive, rade i uče.
Evropa je danas kontinent koji se najbrže zagrijava. Smrtnost povezana sa vrućinama porasla je za oko 30% u posljednje dvije decenije, uporedo sa rastom prosječne temperature. Jedna studija procijenila je da je ekstremna vrućina 2023. godine bila povezana sa gotovo 48.000 smrtnih slučajeva u Evropi.
Karolina Pereira Marghidan iz Klimatskog centra Crvenog krsta i Crvenog polumjeseca poručila je da građani treba da prate lokalna upozorenja, traže hladnije prostore i redovno unose tečnost kako bi smanjili rizik od bolesti povezanih sa vrućinom. Takva stanja, ako se ne prepoznaju i ne liječe na vrijeme, mogu biti smrtonosna.
Ona upozorava da je svijest o opasnosti od vrućina u Evropi danas veća nego ranije, ali da to nije dovoljno. Mnogi ljudi i dalje žive, rade i školuju se u prostorima koji nijesu projektovani za temperature sa kojima se kontinent sada suočava.
J.M.
Naslovna fotografija: European Union, Copernicus Sentinel-3 imagery
