Zemljotresi su među prirodnim pojavama koje najviše izazivaju strah, upravo zato što se događaju iznenada i mogu imati razorne posljedice. Ipak, iako se o njima najčešće govori kada prouzrokuju veliku štetu, potresi se širom svijeta događaju svakodnevno i to na hiljade puta. Većina je toliko slaba da ih ljudi ne mogu osjetiti, ali čak i relativno mali zemljotresi mogu izazvati uznemirenost i podsjetiti koliko je Zemljina kora dinamičan i nestabilan sistem.
Zemljotresi ne predstavljaju opasnost samo na kopnu. Snažni podmorski potresi mogu pokrenuti cunamije koji prelaze hiljade kilometara i pogađaju udaljene obale. To se dogodilo 29. jula 2025. godine, kada je zemljotres magnitude 8,8 (Rihterova skala) kod ruskog poluostrva Kamčatka izazvao upozorenja na cunami u Japanu i američkoj saveznoj državi Kaliforniji.
Zašto se zemljotresi najčešće javljaju na istim mjestima
Najveći broj potresa nije raspoređen ravnomjerno širom planete. Oko 80% svih zemljotresa događa se duž oboda Tihog okeana, u području poznatom kao „Vatreni prsten“, gdje se istovremeno javlja i najveća koncentracija aktivnih vulkana.
Glavni razlog za to leži u načinu na koji je građena Zemljina kora. Njenu spoljašnju strukturu čine ogromne tektonske ploče koje se neprestano pomjeraju. Na mjestima gdje se sudaraju, razmiču ili klize jedna uz drugu nastaju rasjedi, zone u kojima dolazi do nagomilavanja naprezanja.
Ta kretanja su uglavnom spora i neprimjetna, ali se između ploča može stvoriti ogroman pritisak. Kada se on naglo oslobodi, nastaju seizmički talasi koji se kroz stijene šire stotinama kilometara i dopiru do površine, izazivajući potres. Zemljotresi se mogu javiti i dalje od glavnih rasjednih zona, posebno tamo gdje se ploče istežu ili sabijaju.
Različite vrste rasjeda i različiti tipovi potresa
Nisu svi zemljotresi isti, jer zavise od načina na koji se pomjeraju stijene duž rasjeda. Naučnici razlikuju nekoliko osnovnih tipova rasjeda, a svaki od njih proizvodi drugačiju vrstu kretanja tla.
Kod takozvanog strike-slip rasjeda, stijene se pomjeraju bočno, duž horizontalne linije. Najpoznatiji primjer je rasjed San Andreas u Kaliforniji, dug oko 1.000 kilometara, koji se proteže od juga države do područja sjeverno od San Franciska. Pomjeranje duž ovog rasjeda posljedica je kretanja pacifičke tektonske ploče prema sjeverozapadu, ispod kontinentalne ploče Sjeverne Amerike.
Druga grupa su dip-slip rasjedi, kod kojih dolazi do vertikalnog pomjeranja tla. U tom slučaju zemljište iznad rasjeda može da se spusti, što se naziva normalni rasjed, ili da se podigne, što se naziva reverzni rasjed. Normalni rasjed nastaje kada se dublji sloj kore udaljava od sloja iznad njega, dok se kod reverznog rasjeda stijene potiskuju jedna prema drugoj.
Primjer normalnog rasjeda je rasjed Wasatch, dug oko 240 kilometara, koji se nalazi ispod djelova saveznih država Utah i Idaho u SAD. Ovaj rasjed nastao je zbog potiskivanja pacifičke ploče ispod zapadnog dijela Sjeverne Amerike. Prema procjenama američkog Geološkog zavoda (USGS), prije oko 550 godina duž ovog rasjeda dogodio se zemljotres magnitude oko 7.0, pri čemu se tlo s jedne strane rasjeda spustilo za približno jedan metar. Naučnici smatraju da ova zona i danas predstavlja ozbiljan seizmički rizik.
Postoje i rasjedi koji kombinuju horizontalna i vertikalna pomjeranja. Takvi rasjedi nazivaju se oblique rasjedi, a jedan od poznatih primjera nalazi se u dolini Santa Clara južno od San Franciska, gdje je ovakvo kretanje zabilježeno tokom zemljotresa 1999. godine.
Kako se mjeri jačina zemljotresa
Jačina zemljotresa određuje se na osnovu snage i trajanja seizmičkih talasa. Naučnici koriste magnitudu kao mjeru ukupne energije oslobođene tokom potresa.
Zemljotresi magnitude od 3 do 4,9 smatraju se slabim, od 5 do 6,9 umjerenim do jakim, dok se potresi magnitude između 7 i 7,9 svrstavaju u velike. Potresi magnitude 8 i više ubrajaju se u najrazornije i mogu izazvati katastrofalne posljedice.
Veliki zemljotresi gotovo uvijek imaju nastavak u vidu naknadnih potresa, takozvanih afteršokova, koji mogu trajati nedjeljama, mjesecima, pa čak i godinama. Ponekad se prije glavnog potresa javljaju i slabiji potresi, poznati kao foreshokovi, koji mogu biti znak da se u dubini kore nagomilava naprezanje.
Zemljotres magnitude 10 nikada nije zabilježen. Najjači potres u istoriji mjerenja dogodio se 1960. godine u južnom Čileu i imao je magnitudu 9,5. Taj događaj, poznat kao Valdivijski zemljotres, usmrtio je oko 1.655 ljudi, dok je približno dva miliona ostalo bez domova. Potres je pokrenuo i snažan cunami koji je prešao Tihi okean i izazvao poplave na obalama Japana, Havaja i Novog Zelanda.
Zašto zemljotresi odnose toliko života
Procjenjuje se da se svake godine u svijetu dogodi jedan zemljotres magnitude oko 8, dok oko 10.000 ljudi godišnje izgubi život u potresima. Najveći broj žrtava nastaje zbog urušavanja zgrada, ali razaranja često dodatno pogoršavaju klizišta, požari, poplave i cunamiji.
Problem predstavlja i to što se nakon velikog potresa često javljaju manji, koji mogu otežati spasilačke akcije i izazvati dodatnu štetu i gubitke.
Ipak, broj stradalih u zemljotresima ne zavisi samo od njihove jačine, već u velikoj mjeri od načina na koji su društva pripremljena na ovakve događaje. Dobro planiranje u vanrednim situacijama, edukacija stanovništva i primjena savremenih građevinskih standarda mogu značajno smanjiti posljedice i najjačih potresa. U zemljama koje se nalaze u seizmički aktivnim zonama posebna pažnja posvećuje se projektovanju objekata koji mogu da apsorbuju energiju podrhtavanja, umjesto da pucaju pod opterećenjem.
Savremena inženjerska rješenja uključuju fleksibilne konstrukcije, armirani beton visoke otpornosti, čelične noseće sisteme, kao i specijalne amortizere i izolatore koji smanjuju prenos vibracija sa tla na zgradu. Održiva gradnja danas podrazumijeva ne samo energetsku efikasnost i manji uticaj na životnu sredinu, već i veću otpornost na prirodne nepogode, uključujući zemljotrese.
Upravo zato se u savremenom urbanizmu sve više insistira na kombinaciji sigurnosti, dugotrajnosti i održivosti, jer kvalitetno projektovan i izgrađen objekat može napraviti razliku između velike materijalne štete i tragedije sa ljudskim žrtvama.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Unsplash
