Vlada Crne Gore usvojila je dokument koji će u narednim godinama značajno uticati na to kako se grade, obnavljaju i koriste zgrade. „Mapa puta za transpoziciju direktiva o energetskim svojstvima zgrada i energetskoj efikasnosti“ ne donosi samo nove tehničke standarde, već uvodi obaveze, rokove i mjerljive ciljeve koji do sada nisu postojali u ovom obliku.
Riječ je o dokumentu koji je usko vezan za proces pristupanja Evropskoj uniji. Njegovo usvajanje nije samo pitanje energetske politike, već i dio obaveza koje Crna Gora ima kao kandidat za članstvo, posebno u okviru pregovaračkog Poglavlja 15 – Energetika (Direktiva (EU) 2024/1275 o energetskim karakteristikama zgrada i Direktiva (EU) 2023/1791 o energetskoj efikasnosti). Njime se definiše kako će Crna Gora prenijeti i primijeniti nova evropska pravila u oblasti energetike, uz plan da se ključni zakoni, podzakonski akti i Nacionalni plan rekonstrukcije zgrada usvoje do kraja 2027. godine
Ipak, važnije od samog roka je ono što ovaj dokument suštinski mijenja: način na koji država pristupa sektoru zgrada.
Od preporuka ka obavezama
Energetska efikasnost zgrada u Crnoj Gori do sada je bila uređena kroz strategije i planove koji su davali smjernice, ali nijesu uvijek podrazumijevali jasnu obavezu i odgovornost.
Nova mapa puta uvodi drugačiji pristup. Umjesto opštih ciljeva, predviđa se Nacionalni plan rekonstrukcije zgrada sa precizno definisanim ciljevima za 2030, 2040. i 2050. godinu, uključujući stope obnove, smanjenje potrošnje energije i emisija, kao i način finansiranja tih promjena
Time energetska efikasnost prelazi iz sfere preporuka u sistem koji podrazumijeva praćenje, izvještavanje i, posredno, odgovornost za rezultate.
Nulta emisija kao novi standard gradnje
Jedna od najvidljivijih promjena odnosi se na novogradnju. Prema dokumentu, od 2028. godine sve nove javne zgrade moraće da budu projektovane kao zgrade sa nultom emisijom, dok će od 2030. isti standard važiti za sve nove zgrade, uključujući i stambene.
To u praksi znači:
- veoma visoke energetske performanse
- korišćenje obnovljivih izvora energije
- potpuno odsustvo fosilnih goriva u samoj zgradi
Ova promjena ide dalje od tehničkog standarda, ona postavlja novi način razmišljanja o gradnji, u kojem energija i emisije postaju jednako važni kao i konstrukcija ili lokacija.
Kraj fosilnog grijanja u novim zgradama
Uvođenje zgrada sa nultom emisijom direktno znači i kraj jedne dosadašnje prakse.
Od 2030. godine biće zabranjena ugradnja sistema grijanja na fosilna goriva u novim zgradama. Paralelno sa tim, EU je već zabranila subvencionisanje takvih sistema, a od Crne Gore se očekuje da tu zabranu uvede i u svoje zakonodavstvo.
Ova promjena dolazi u trenutku kada se u postojećem fondu zgrada i dalje u značajnoj mjeri koriste sistemi grijanja zasnovani na fosilnim gorivima.
Solarna energija postaje dio standarda
Dok su do sada solarni sistemi uglavnom bili podsticani kroz subvencije, novi okvir ih uvodi kao sastavni dio planiranja zgrada.
Dokument predviđa da nove zgrade i veliki broj postojećih objekata moraju biti tehnički spremni za instalaciju solarnih sistema, a u mnogim slučajevima i obavezno opremljeni njima u rokovima od 2028. do 2030. godine
Time solarna energija postaje standard projektovanja, a ne dodatna opcija.
Obaveze za javni sektor: manje potrošnje, više obnove
Značajan dio obaveza odnosi se na javni sektor.
Država će biti dužna da:
- svake godine smanjuje potrošnju energije za najmanje 1,9%
- obnovi najmanje 3% ukupne površine javnih zgrada godišnje
Ove mjere uvode kontinuirani proces obnove, umjesto dosadašnjeg modela koji je zavisio od pojedinačnih projekata i dostupnih sredstava.
Nova pravila i za postojeće zgrade
Iako se najčešće govori o novogradnji, važne promjene odnose se i na postojeći fond zgrada.
Dokument predviđa uvođenje minimalnih standarda energetskih performansi za postojeće zgrade, koje će morati da dostignu određeni nivo efikasnosti u definisanim rokovima
To znači da energetska obnova više neće biti samo preporuka ili mogućnost, već će postepeno postati obaveza, posebno za zgrade sa najlošijim performansama.
U tom cilju planira se i uspostavljanje registara takvih zgrada, kao i sistem praćenja napretka.
Novi alati: od „pasoša zgrade“ do praćenja emisija
Mapa puta uvodi i niz novih instrumenata koji do sada nisu bili dio prakse u Crnoj Gori. Među njima se izdvaja pasoš rekonstrukcije zgrade, kao dugoročni plan njene obnove, zatim obaveza izračunavanja emisija tokom čitavog životnog ciklusa objekta, kao i uvođenje indikatora „pametne spremnosti“, koji mjeri sposobnost zgrade da se prilagodi potrebama korisnika i energetskog sistema. Paralelno sa tim, predviđeno je i uspostavljanje centralnog informacionog sistema za praćenje potrošnje i ušteda energije
Ovi alati treba da omoguće preciznije planiranje i pouzdaniju kontrolu sprovođenja politika u oblasti energetske efikasnosti.
Između ambicije i realnosti
Dokument jasno postavlja pravac: postepena transformacija sektora zgrada ka potpunoj dekarbonizaciji do 2050. godine
Međutim, način na koji će se taj cilj ostvariti zavisiće od nekoliko ključnih faktora, prije svega dostupnosti finansiranja, kapaciteta građevinskog sektora i sposobnosti institucija da sprovedu i prate ovako zahtjevan sistem.
Za građane, ove promjene će vremenom značiti drugačiji pristup gradnji i renoviranju, ali i potencijalno veće početne troškove uz dugoročne uštede energije.
„Mapa puta“ nije zakon, ali postavlja temelje za čitav niz zakona i propisa koji će uslijediti. Njena vrijednost je u tome što prvi put objedinjuje pravila, rokove i ciljeve u jedinstven okvir.
Suštinski, riječ je o prelasku na sistem u kojem se energetska efikasnost zgrada ne posmatra kao dodatna vrijednost, već kao osnovni uslov gradnje i korišćenja prostora.
Kako će taj sistem funkcionisati u praksi, zavisiće od narednih koraka. Ali pravac je sada jasno postavljen.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Unsplash
