Šume širom Evrope suočavaju se sa rastućim pritiscima prirodnih poremećaja: požari, olujni vjetrovi, masovno izbijanje štetnih insekata… Iako su takvi događaji oduvijek bili dio prirodne dinamike šumskih ekosistema, naučna istraživanja pokazuju da se njihov intenzitet i učestalost mijenjaju zajedno sa klimatskim sistemom. Nova studija pokušala je da odgovori na pitanje kakav bi mogao biti razvoj tih procesa do kraja 21. vijeka i šta to znači za evropske šume.
Rezultati ukazuju na zabrinjavajući trend: u gotovo svim klimatskim scenarijima očekuje se rast poremećaja u evropskim šumama u narednim decenijama, sa potencijalno dalekosežnim posljedicama po biodiverzitet, strukturu šuma i usluge koje one pružaju društvu.
Poremećaji koji mijenjaju šumske ekosisteme
Prirodni poremećaji poput šumskih požara, olujnih vjetrova ili izbijanja potkornjaka mogu značajno promijeniti način na koji šumski ekosistemi funkcionišu. Oni utiču na starosnu strukturu šuma, mijenjaju vrijednost staništa za brojne vrste i utiču na ekosistemske usluge: od skladištenja ugljenika do zaštite zemljišta i regulacije vode.
Zbog toga je razumijevanje budućih promjena u režimima šumskih poremećaja ključno za šumarsku politiku i upravljanje šumama. Ipak, takva predviđanja nisu jednostavna. Pojedinačni uzročnici poremećaja često djeluju zajedno, dok se istovremeno razvijaju složene povratne veze između vegetacije i samih poremećaja. Te interakcije mogu ublažiti, ali i pojačati uticaje klimatskih promjena.
Model koji obuhvata gotovo cijelu evropsku šumu
Da bi bolje razumjeli moguće buduće scenarije, istraživači su razvili sofisticirani model koji simulira promjene u šumama na veoma visokoj prostornoj rezoluciji 100×100 metara. Analiza je obuhvatila ogromnu teritoriju od 187 miliona hektara šuma širom Evrope.
U model je ugrađen sistem zasnovan na dubokom učenju koji objedinjuje veliki broj lokalnih projekcija iz procesno zasnovanih modela šuma. Te projekcije su zatim povezane sa modulima koji simuliraju poremećaje osjetljive na klimatske promjene: šumske požare, izvale izazvane vjetrom i gradacije potkornjaka.
Posebna pažnja posvećena je procesima koji određuju kako se poremećaji šire kroz šumske predjele. Model, na primjer, uzima u obzir prostorno širenje požara i populacija potkornjaka, kao i međusobne interakcije različitih poremećaja. U simulacije su uključene i povratne veze vegetacije, način na koji promjene u strukturi šuma utiču na dalji razvoj poremećaja.
Cilj istraživanja bio je dvostruk. Naučnici su željeli da procijene koliko bi se poremećaji koji uništavaju čitave šumske sastojine mogli promijeniti do kraja 21. vijeka, u zavisnosti od različitih klimatskih scenarija. Istovremeno su analizirali kako bi te promjene mogle uticati na demografsku strukturu evropskih šuma.
Projekcije: više poremećaja u narednim decenijama
Rezultati simulacija pokazuju jasan trend. U svim klimatskim scenarijima nivo poremećaja u budućnosti veći je nego u periodu od 1986. do 2020. godine.
U scenarijima u kojima emisije gasova staklene bašte nastavljaju da rastu bez ozbiljnog ograničenja, posljedice su posebno izražene. Do kraja vijeka, površina šuma pogođena poremećajima mogla bi se više nego udvostručiti – povećanje od oko 122 odsto u odnosu na današnje stanje.
U scenarijima koji pretpostavljaju uspješno smanjenje emisija, vrhunac poremećaja dostiže se sredinom vijeka, nakon čega se trend stabilizuje. Ipak, ni u tim slučajevima poremećaji ne nestaju, samo se njihova dinamika donekle ublažava.
Požari kao najosjetljiviji faktor
Među analiziranim uzrocima poremećaja, šumski požari pokazali su se kao najosjetljiviji na promjene u klimatskom sistemu.
Najizraženiji efekti očekuju se u mediteranskim regionima, gdje su požari već sada česta pojava. Međutim, simulacije pokazuju da bi se njihov uticaj mogao širiti i prema sjeveru u umjerene i borealne oblasti Evrope, koje su do sada bile manje izložene takvim događajima.
Istovremeno, model pokazuje da promjene u vegetaciji mogu djelimično ublažiti efekte klimatskih promjena. Kako se šume mijenjaju kroz vrijeme, te promjene mogu smanjiti osjetljivost ekosistema na poremećaje. Ipak, taj efekat nije dovoljan da u potpunosti neutralizuje rast poremećaja.
Promjene u starosnoj strukturi evropskih šuma
Rastući broj poremećaja imaće i vidljive posljedice po strukturu evropskih šuma.
Simulacije pokazuju da bi udio mladih šuma mogao porasti i do 14%, dok bi se udio starih šuma mogao smanjiti i do 3% u poređenju sa scenarijem u kojem klimatski i poremećajni režimi ostaju stabilni.
Takve promjene imaju šire implikacije. Starije šume često imaju posebnu vrijednost za biodiverzitet i skladištenje ugljenika, dok mlađe šume igraju drugačiju ulogu u ekosistemima i šumarskoj proizvodnji.
Politika i upravljanje šumama
Promjene u režimima šumskih poremećaja imaju potencijal da utiču na niz ciljeva koji su danas dio evropskih politika zaštite prirode i klimatske akcije.
Na primjer, češći i intenzivniji poremećaji mogli bi otežati oslanjanje na prirodna rješenja za ublažavanje klimatskih promjena, poput povećanja skladištenja ugljenika u šumama. Time bi se klimatske promjene dodatno pojačavale kroz negativne povratne veze.
Zbog toga autori studije zaključuju da će šumarska politika i upravljanje morati da planiraju budućnost u kojoj su poremećaji češći i snažniji nego danas.
Ipak, istraživanje donosi i važnu poruku: smanjenje emisija gasova staklene bašte ostaje jedan od najefikasnijih načina da se ograniči budući rizik od šumskih poremećaja. Drugim riječima, iako promjene u šumama već postaju vidljive, njihov intenzitet i razmjere u velikoj mjeri zavise od toga koliko će čovječanstvo uspjeti da ublaži klimatske promjene u decenijama koje dolaze.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Free-pik
