Evropska komisija uvrstila je osam gradova u uži izbor za završnu fazu takmičenja za nagrade Evropska zelena prijestonica i Evropski zeleni list za 2028. godinu, priznanja koja se dodjeljuju gradovima sa najboljim rezultatima u oblasti urbane održivosti.
Na konkurs se prijavilo 27 gradova koji su ispunjavali uslove, a u finalu su se našli oni koji su, prema ocjeni nezavisnih eksperata, pokazali da održivost nije samo pitanje pojedinačnih projekata, već načina na koji se grad planira, vodi i prilagođava savremenim ekološkim izazovima.
Finalisti su izabrani na osnovu dosadašnjih rezultata, ali i ambicija da odgovore na izazove koje gradovima donose klimatske promjene, zagađenje i gubitak biodiverziteta. Evropska komisija ih predstavlja kao primjere koji mogu inspirisati druge gradove, posebno kroz mjere koje istovremeno unapređuju kvalitet života, smanjuju zagađenje i jačaju povjerenje u dobro upravljanje urbanim prostorom.
Za titulu Evropske zelene prijestonice 2028, koja se dodjeljuje gradovima sa više od 100.000 stanovnika, u finale su ušli Alborg iz Danske, Bielsko-Biała iz Poljske, Košice iz Slovačke, Porto iz Portugala i Saragosa iz Španije.
U kategoriji Evropski zeleni list, namijenjenoj manjim gradovima sa 20.000 do 100.000 stanovnika, finalisti su Benidorm i Chiclana de la Frontera iz Španije, kao i Estarreja iz Portugala.
U prvoj fazi izbora, prijave gradova ocjenjivao je panel nezavisnih stručnjaka. Procjena je obuhvatila sedam oblasti: kvalitet vazduha, upravljanje vodama, biodiverzitet, zelene površine i održivo korišćenje zemljišta, otpad i cirkularnu ekonomiju, zagađenje bukom, ublažavanje klimatskih promjena i prilagođavanje klimatskim promjenama.
Alborg se oslanja na planiranje i učešće građana
Danski Alborg izdvojio se integrisanim pristupom prilagođavanju klimatskim promjenama. Mjere otpornosti ugrađene su u opštinske i lokalne planove, što pokazuje da se klimatski rizici u ovom gradu ne tretiraju kao izdvojena tema, već kao dio svakodnevnog planiranja razvoja.
Važan dio tog pristupa je učešće građana. Grad ih redovno informiše i podstiče da se aktivno uključe u procese odlučivanja i sprovođenja mjera. Alborg se, takođe, ističe i veoma uspješnim sistemom upravljanja otpadom, što je jedan od elemenata koji je doprinio njegovom ulasku u finale.
Bielsko-Biała smanjila emisije kroz energetsku efikasnost
Poljski grad Bielsko-Biała pokazao je značajan napredak u ublažavanju klimatskih promjena. Grad je sproveo više od 30 posebno osmišljenih mjera koje su dovele do smanjenja emisija iz grijanja i zgrada, što je naročito važno za urbane sredine u kojima su stambeni i javni objekti veliki potrošači energije.
Modernizacija sistema daljinskog grijanja donijela je dodatne rezultate u oblasti energetske efikasnosti. Bielsko-Biała ima i aktivan energetski klaster, kao i gradskog eko-savjetnika, što ukazuje na pokušaj da se energetska tranzicija ne vodi samo kroz infrastrukturu, već i kroz podršku građanima i lokalnoj zajednici.
Košice povezuju prostorno planiranje, vodu i kvalitet vazduha
Košice iz Slovačke ostvarile su dobre rezultate u svim oblastima održivosti. Grad uključuje stanovnike u upravljanje procesima prilagođavanja klimatskim promjenama kroz ciljane inicijative, dok poslovni sektor doprinosi odgovornim upravljanjem vodama. Time se smanjuje pritisak na javnu mrežu za snabdijevanje pitkom vodom.
Posebno je značajno to što lokalna uprava sistematski koristi sveobuhvatne podatke o kvalitetu vazduha u prostornom planiranju. Takav pristup pokazuje da se pitanja zagađenja ne posmatraju samo kao komunalni ili zdravstveni problem, već kao dio šireg urbanističkog odlučivanja.
Porto jača otpornost urbanog sistema voda
Porto je visoko ocijenjen u svim oblastima urbane održivosti, a posebno u upravljanju vodama i prilagođavanju klimatskim promjenama. Tokom protekle decenije, ovaj portugalski grad radio je na jačanju otpornosti i održivosti urbanog sistema voda kroz unapređenje infrastrukture, obnovu ekosistema i aktivno uključivanje zajednice.
Porto se izdvaja i po cjelovitom pristupu održivosti. Umjesto da različite mjere posmatra odvojeno, grad nastoji da se one međusobno dopunjuju i jačaju. Takav pristup posebno je važan za gradove koji istovremeno moraju da odgovore na pritiske urbanizacije, klimatskih promjena i potrebe stanovnika za kvalitetnim javnim prostorom.
Saragosa povezuje zelenu infrastrukturu širom grada
Saragosa je ostvarila snažne rezultate u više oblasti, a naročito u urbanom biodiverzitetu, zelenim površinama i održivom korišćenju zemljišta. Grad je usvojio Master plan zelene infrastrukture, kojim su definisane različite strategije za širenje i povezivanje zelenih elemenata širom urbanog područja.
U praksi, takav plan omogućava da parkovi, drvoredi, zelene površine, vodeni elementi i prirodni koridori ne ostanu izolovane tačke na mapi grada, već dio povezane mreže koja doprinosi boljem kvalitetu života, smanjenju toplotnog opterećenja i očuvanju biodiverziteta.
Manji gradovi pokazuju da održivost nije rezervisana za velike centre
U kategoriji Evropski zeleni list, španski Benidorm izdvojio se visokim rezultatima u više oblasti urbane održivosti, uz posebno snažnu posvećenost upravljanju vodama i prilagođavanju klimatskim promjenama. Grad je uspio da smanji emisije, iako se suočava sa veoma visokim pritiskom turizma. Benidorm aktivno koristi zelenu infrastrukturu kako bi ublažio efekat urbanih toplotnih ostrva i unaprijedio upravljanje vodama. Za turističke gradove, to je naročito osjetljivo pitanje, jer veliki broj posjetilaca dodatno opterećuje prostor, infrastrukturu i prirodne resurse.
Chiclana de la Frontera, takođe iz Španije, ima snažan okvir za ublažavanje klimatskih promjena i jasno uspostavljen sistem praćenja. Taj sistem podržan je alatom za izračunavanje karbonskog otiska i javnom platformom sa informacijama o energiji. Ovaj grad je prepoznat i po kampanjama koje uključuju građane. Među njima su „Zona dobrih emocija“, kampanja povezana sa zonom niskih emisija, radionice o računima za električnu energiju i lokalna energetska zajednica „Chiclana Sostenible“. Svi ovi primjeri pokazuju da se energetska i ekološka tranzicija lakše sprovode kada građani razumiju mjere i imaju prostor da u njima učestvuju.
Portugalska Estarreja izdvojila se rezultatima u oblasti kvaliteta vazduha i ublažavanja klimatskih promjena. Grad je podsticao aktivnu mobilnost, pa se više od polovine unutrašnjih putovanja obavlja pješke ili javnim prevozom. Aktivnosti urbane regeneracije usmjerene su na poboljšanje energetske efikasnosti stambenih zgrada, ali i na razvoj zelenih i plavih prostora.
Odluka početkom oktobra u Portugalu
Druga i završna faza izbora biće održana 7. i 8. oktobra. Tada će gradovi finalisti pred žirijem predstaviti svoje kandidature, ekološku viziju, modele upravljanja i komunikacione strategije koje planiraju da sprovedu ukoliko osvoje titulu.
Pobjednici će biti proglašeni 8. oktobra na svečanoj ceremoniji u Gimaraešu u Portugalu, koji ove godine nosi titulu Evropske zelene prijestonice.
Pobjednik u kategoriji Evropske zelene prijestonice dobiće 600.000 eura za sprovođenje svoje strategije u saradnji sa građanima i zainteresovanim stranama. Titula Evropskog zelenog lista dodjeljuje se jednom ili dva grada, a svaki pobjednik u toj kategoriji dobija po 200.000 eura za organizovanje aktivnosti tokom godine u kojoj nosi titulu i za nastavak dalje transformacije.
Priznanje koje gradovima donosi vidljivost i podsticaj za promjene
Evropska komisija naglašava da gradovi imaju ključnu ulogu u zaštiti životne sredine, jer upravo u urbanim sredinama živi veliki broj ljudi, troše se značajni resursi i donose odluke koje snažno utiču na kvalitet života. Gradovi, istovremeno, imaju kapacitet da kroz inovacije, ulaganja i uključivanje građana sprovode politike koje mogu znatno smanjiti pritisak na životnu sredinu.
Učešće u takmičenju donosi koristi i prije proglašenja pobjednika. Svaki grad kandidat dobija nezavisnu stručnu ocjenu, koja mu može poslužiti kao vrijedan pokazatelj u poređenju sa drugim gradovima. Ulazak u uži izbor donosi dodatno priznanje, jer finalistima daje status primjera savremene urbane održivosti.
Za gradove koji osvoje titulu, godina priznanja donosi snažnu međunarodnu pažnju. Ona može podstaći lokalnu ekonomiju kroz turizam i privlačenje investicija, ali značaj nagrade ne završava se na tome. Ovakva priznanja često ostavljaju dugoročniji trag, jer mijenjaju odnos javnosti prema životnoj sredini i okupljaju građane oko zajedničkih ekoloških ciljeva.
Na kraju, takav zamah može pomoći gradovima da pokrenu dublje urbane promjene, od bolje infrastrukture i zelenijih javnih prostora do odgovornijeg korišćenja energije, vode i zemljišta. U najboljem slučaju, korist se ne mjeri samo titulom i novcem, već time koliko grad uspije da trajno unaprijedi svakodnevni život svojih stanovnika.
J.M.
Naslovna fotografija: Unsplash
