Činjenica da izvjesna događanja u Persijskom zalivu imaju veze sa redovima automobila na benzinskoj pumpi u Zagoriču zvuči kao dio osrednjeg scenarija iz isto tako osrednjeg filma, sa Eštonom Kučerom u glavnoj ulozi. Međutim, kao što rekosmo – radi se o činjenici i uzročno-posljedičnoj povezanosti, koliko god to nestvarno izgledalo.
Vojna operacija koju su 28. februara pokrenule Sjedinjene Američke Države i Izrael protiv Irana označila je ozbiljnu eskalaciju napetosti na Bliskom istoku, ali i događaj sa posljedicama koje se osjećaju daleko izvan regiona. Napadi su obuhvatili stotine ciljeva širom iranske teritorije, uključujući vojne i nuklearne objekte, a prema dostupnim informacijama, ubijeni su i visoki iranski zvaničnici. Teheran je odgovorio raketnim napadima na izraelske i američke vojne baze u državama Persijskog zaliva, čime je dodatno povećan strah od šireg regionalnog sukoba.
Zvanično objašnjenje iz Vašingtona bilo je da se operacijom nastoji ograničiti iranski nuklearni program i smanjiti njegov uticaj u regionu. Međutim, analitičari upozoravaju da se sukob ne može razumjeti bez uloge energije, globalnog tržišta nafte i rivalstva između velikih sila, prije svega SAD i Kine.
Iran kao ključni faktor na tržištu nafte
Iran i dalje spada među najvažnije proizvođače ugljovodonika na svijetu. Iako su dugogodišnje sankcije ograničavale proizvodnju i izvoz, zemlja raspolaže jednom od najvećih potvrđenih rezervi nafte i gasa. Procjene za kraj 2024. godine govore o oko 209 milijardi barela rezervi, što čini približno 12% svjetskih rezervi i čak 24% rezervi na Bliskom istoku.
Iran raspolaže jednom od najvećih potvrđenih rezervi nafte i gasa sa oko 209 milijardi barela ili 12% svjetskih rezervi na kraju 2024. godine
Početkom godine Iran je proizvodio oko 3,4 miliona barela nafte dnevno, odnosno oko tri odsto globalne ponude. To možda ne djeluje presudno na prvi pogled, ali geografski položaj Irana daje mu uticaj koji prevazilazi samu količinu proizvodnje.
Veliki dio izvoza prolazi kroz Hormuški moreuz, jednu od najvažnijih energetskih tačaka na svijetu. Ovaj prolaz povezuje Persijski zaliv sa Arapskim morem i kroz njega se transportuje oko 30% svjetske pomorske trgovine sirovom naftom. Tokom 2024. godine kroz moreuz je prolazilo u prosjeku 20 miliona barela dnevno, što predstavlja energetsku trgovinu vrijednu gotovo 500 milijardi dolara godišnje.
Zbog toga je i reakcija tržišta bila brza. Nakon napada, cijena referentne Brent nafte porasla je na više od 72 dolara po barelu, najviše u posljednjih nekoliko mjeseci, a analitičari su upozoravali da bi dalja eskalacija mogla gurnuti cijene i iznad 100 dolara po barelu, što se na kraju i desilo.
Kineska zavisnost od iranske nafte
Jedan od važnih, ali često zanemarenih aspekata sukoba jeste snažna energetska veza između Kine i Irana. Tokom posljednjih godina Kina je postala dominantni kupac iranske nafte, povećavši svoj udio sa oko 25% u 2017. na gotovo 90% u 2023. godini.
Većinu te nafte kupuju kineske nezavisne rafinerije, poznate kao „teapot“ rafinerije, koje se uglavnom nalaze u provinciji Šandong. Podaci pokazuju da je iranski izvoz nastavio da raste i da je tokom prvih osam mjeseci 2024. iznosio u prosjeku 1,5 miliona barela dnevno.
Tokom 2025. godine više od 80% iranske nafte završilo je u Kini, što znači oko 1,38 miliona barela dnevno, odnosno približno 13% ukupnog kineskog pomorskog uvoza nafte. Ove rafinerije čine oko četvrtinu kineskog rafinerskog kapaciteta i oslanjaju se na iransku naftu po sniženim cijenama, iako često rade uz vrlo malu ili čak negativnu profitnu maržu.
Tokom 2025. godine više od 80% iranske nafte završilo je u Kini, što znači oko 1,38 miliona barela dnevno, odnosno približno 13% ukupnog kineskog pomorskog uvoza nafte.
Tokom 2025. godine više od 80% iranske nafte završilo je u Kini, što znači oko 1,38 miliona barela dnevno, odnosno približno 13% ukupnog kineskog pomorskog uvoza nafte.
Zbog toga bi svaka ozbiljna destabilizacija u Iranu imala direktne posljedice i po kinesku ekonomiju. Prekid isporuka značio bi gubitak jeftinijih barela na koje su kineske rafinerije navikle. Ako se uzme kao referenca obim izvoza iz 2025. godine, razlika u cijeni od 10 do 14 dolara po barelu povećala bi kineski dnevni trošak uvoza za oko 13 do 18 miliona dolara, uz moguće inflatorne pritiske i potrebu za traženjem alternativnih dobavljača.
Energetska bezbijednost i rivalstvo SAD i Kine
Pitanje energije već decenijama je povezano sa američkom spoljnopolitičkom strategijom, ali je ponovo dobilo na značaju tokom drugog mandata Donalda Trampa, kada je promovisana politika takozvane „energetske dominacije“. Cilj je bio jačanje proizvodnje fosilnih goriva i kritičnih minerala kako bi se povećao uticaj SAD na globalnom tržištu.
Takav pristup uključivao je deregulaciju energetskog sektora i smanjenje podrške dijelu projekata iz oblasti obnovljivih izvora, uz naglasak na tradicionalne energente kao instrument ekonomske i geopolitičke moći.
U pozadini je borba za energetsku sigurnost i uticaj na globalnom tržištu, u kojoj se prepliću interesi velikih sila, zavisnost od fosilnih goriva i nestabilnost regiona koji snabdijeva svijet energijom.
Istovremeno, Sjedinjene Države već decenijama održavaju snažno vojno prisustvo u regionu Persijskog zaliva, kroz mrežu vazdušnih, pomorskih i kopnenih baza. Ta infrastruktura ima dvostruku ulogu: da odvraća Iran od blokiranja transportnih ruta, ali i da obezbijedi neometan protok energenata kroz ključne tačke poput Hormuškog moreuza.
Kina, međutim, svoj uticaj u regionu gradi prvenstveno kroz ekonomsku saradnju. Partnerstvo sa Iranom zasniva se na energetskim interesima: jeftinija iranska nafta pomaže kineskoj industriji, dok Teheranu omogućava da ublaži posljedice zapadnih sankcija i zadrži pristup tržištu.
Održavanjem ovih veza uprkos pritisku Vašingtona, Peking pokušava da se pozicionira kao sila koja može da ospori američki uticaj u jugozapadnoj Aziji. Ipak, takva strategija nosi i rizike. Kao najveći svjetski uvoznik nafte, Kina zavisi od stabilnih energetskih tokova iz Zaliva, pa bi svaki ozbiljniji sukob mogao povećati troškove uvoza i ograničiti njen uticaj u regionu.
Sukob koji pokazuje koliko je tranzicija još daleko
Američki predsjednik Donald Tramp vojnu kampanju protiv Irana predstavio je kao odgovor na odbijanje Teherana da odustane od nuklearnih ambicija. Ipak, analiza šire slike pokazuje da se sukob ne može svesti samo na pitanje nuklearnog programa ili promjene režima.
U pozadini je borba za energetsku sigurnost i uticaj na globalnom tržištu, u kojoj se prepliću interesi velikih sila, zavisnost od fosilnih goriva i nestabilnost regiona koji snabdijeva svijet energijom.
Aktuelna kriza još jednom pokazuje da je energetska tranzicija daleko od završene. Sve dok su ključne političke odluke vezane za naftu i gas, klimatski ciljevi ostaju ranjivi na geopolitičke sukobe.
Zato se sukob oko Irana ne može posmatrati samo kao regionalni bezbjednosni problem. On otkriva dublju napetost u samom temelju globalnog energetskog sistema, u kojem su zavisnost od nafte, klimatska ranjivost i rivalstvo velikih sila tijesno povezani i sve teže predvidivi, a kao što smo se imali prilu i uvjeriti – sa posljedicama čak do Zagoriča.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Unsplash
