Nakon što je Crna Gora u junu potpisala međunarodni BBNJ sporazum (Biodiversity Beyond National Jurisdiction), čime se priključila globalnim naporima za očuvanje okeana izvan granica nacionalne jurisdikcije, pitanje rudarenja morskog dna nameće se kao jedno od najvažnijih i najosjetljivijih u kontekstu zaštite svjetskih mora.
Kako smo već pisali na Ecoportalu, ovaj sporazum predstavlja istorijski iskorak u regulisanju aktivnosti u međunarodnim vodama. No, dok jedni grade temelje za pravnu i biološku zaštitu okeana, drugi ubrzano razvijaju tehnologije za eksploataciju njegovih najdubljih slojeva.
Dubokomorsko rudarenje, proces vađenja rijetkih minerala sa dubina većih od 200 metara, sve je bliže komercijalnoj fazi, iako čovječanstvo razumije tek djelić složenih ekosistema koji se tu nalaze.
Nepoznat svijet pod pritiskom eksploatacije
Više od dvije trećine okeanskog dna nalazi se na dubinama većim od 200 metara. Iako te oblasti kriju značajne količine minerala neophodnih za prelazak na čistu energiju i zelenu tehnologiju, naučnici upozoravaju da bi šteta po morski život mogla biti dalekosežna – i nepovratna.
Do danas, čovjek je istražio manje od 0,001% dubokog morskog dna – površinu manju od desetine Belgije. Uprkos tome, Međunarodna uprava za morsko dno (ISA), koja djeluje pod okriljem UN-a, već je odobrila 31 ugovor za istraživanje, a očekuje se da bi prve eksploatacione aktivnosti mogle početi već 2026. godine.
Pet ključnih prijetnji dubokomorskom biodiverzitetu
Duboko morsko dno nije pusto i beživotno. Naprotiv, riječ je o prostoru prepunom podvodnih vulkana, planinskih lanaca i abisalnih ravnica koje nastanjuju specifične i slabo poznate vrste, prilagođene ekstremnim uslovima – nedostatku svjetlosti, niskim temperaturama i ogromnom pritisku.
Zbog ograničenog naučnog znanja, ne možemo sa sigurnošću predvidjeti posljedice rudarenja. Ipak, postoje indikacije da bi one mogle uključivati:
- Uništavanje staništa – Eksploatacija može nepovratno razoriti bentosna staništa i ugroziti vrste poput morskih crva, morskih zvijezda, školjki i sunđera.
- Sedimentne zavjese – Rudarske mašine podižu oblake sedimenta koji ometaju migracije ajkula, kornjača i drugih vrsta, i dodatno opterećuju riblje fondove – već 57,3% populacija je na maksimumu održivog izlova, a 35,4% je prelovljeno.
- Poremećaj prehrambenih mreža – Eksploatacija polimetalnih konkrecija utiče na trofičke i netrofičke lance, uključujući i one koji zavise od staklastih sunđera, važnih za cijele ekosisteme.
- Svjetlosno i zvučno zagađenje – Aktivnosti poput jaružanja, upotrebe eksploziva i vibracija mogu uzrokovati zagađenje koje nadmašuje granice tolerancije za mnoge kitove i druge morske sisare.
- Ispuštanje toksina i poremećaj ugljeničnih rezervi – Rudarenje može osloboditi toksine i poremetiti dubokomorske rezerve ugljenika koje igraju ključnu ulogu u regulisanju klime.
U najcrnjem scenariju, ovakve aktivnosti mogle bi izazvati kolaps ekosistema čije posljedice nijesu ni mjerljive, a kamoli sanabilne.
Globalni otpor: moratorijum kao logičan korak
Rastući broj naučnika, vlada i organizacija zahtijeva moratorijum na rudarenje morskog dna u međunarodnim vodama. Koalicija za očuvanje dubokog mora (Deep Sea Conservation Coalition) poziva Međunarodnu upravu da uspostavi regulativni okvir prije nego što bude kasno.
Do danas, 38 zemalja podržalo je poziv na obustavu. Među protivnicima su i autohtone zajednice, finansijske institucije, korporacije i preko 930 naučnika i političara iz više od 70 zemalja.
Jedna od najglasnijih u naučnoj zajednici je Lisa Levin, ekološkinja sa Instituta Scripps, koja izražava posebnu zabrinutost zbog planova rudarenja u zoni Clarion-Clipperton, ogromnom području Tihog okeana. Ova zona krije oko 21 milijardu tona polimetalnih konkrecija, bogatih kobaltom i niklom, veličine krompira.
Država Nauru je 2021. zatražila, u ime kompanije The Metals Company, dozvolu za rudarenje u ovoj zoni. Plan je da se tokom 20 godina godišnje eksploatiše po 400 km² – što bi značilo kontinuirano i ubrzano uništavanje morskog dna.
Levin upozorava da bi, ukoliko ISA ne usvoji konačne propise do jula 2025, rudarske aktivnosti mogle početi i ranije.
Tokom posjete sjedištu ISA, havajski aktivista Solomon Kaho‘ohalahala naglasio je da autohtoni narodi moraju imati pravo glasa u pitanjima koja se tiču očuvanja okeana. Havaji su 2024. godine zabranili rudarenje u svojim vodama, pridruživši se saveznim državama Oregon, Vašington i Kalifornija.
Šta znači moratorijum i kako funkcioniše?
ISA – osnovana u okviru Konvencije UN o pravu mora – već više od deset godina razvija regulative za eksploataciju mineralnih resursa u međunarodnim vodama.
Nakon što u julu 2023. nije uspjela da usvoji regulativni okvir, novi rok je postavljen za julsko zasjedanje 2025. Međutim, mnogi smatraju da je ovaj rok arbitraran i preuranjen, te da je potrebno više vremena i naučnih dokaza.
Moratorijum bi podrazumijevao potpunu obustavu komercijalnog rudarenja dok se ne sprovedu rigorozne procjene uticaja, ne uspostave ekološki standardi i ne obezbijedi mehanizam za nadzor i izvještavanje.
Prema Rudarskom kodeksu, svaka zemlja članica može uložiti prigovor ako smatra da postoje naučne nepoznanice ili nedovoljna zaštita. Samo jedan prigovor dovoljan je da uspori proces i odgodi donošenje odluke.
Da li postoje održive alternative?
Iako je nesporno da će prelazak na zelenu energiju zahtijevati znatne količine metala, rudarenje morskog dna nije jedina opcija. Postoje održivije i pametnije alternative:
- Reciklaža – Omogućava ponovnu upotrebu ključnih minerala bez potrebe za novom eksploatacijom. Prema podacima Međunarodne agencije za energiju, reciklaža može do 2050. godine smanjiti potražnju za bakrom i kobaltom za 40%, a za litijum i nikl za 25%.
- Napredne tehnologije – Vještačka inteligencija može optimizovati istraživanja i eksploataciju, dok blokčejn omogućava praćenje porijekla materijala i etičko snabdijevanje.
- Natrijum-jonske baterije – Ova tehnologija koristi mineral koji je 1.000 puta zastupljeniji od litijuma, uz znatno manji ekološki otisak.
Kako pojedinac može doprinijeti?
Borba protiv eksploatacije morskog dna ne zavisi isključivo od vlada i organizacija. I pojedinci mogu doprinijeti:
- Podržite organizacije za zaštitu okeana – Volontiranjem ili donacijama.
- Reciklirajte elektronske uređaje i birajte proizvode od recikliranih materijala.
- Informišite se, dijelite znanje i vršite pritisak na donosioce odluka – Potpišite peticije, razgovarajte sa svojim predstavnicima i podižite svijest u svojoj zajednici.
Minerali su neophodni za zelenu tranziciju, ali način na koji ih dobijamo mora biti odgovoran i održiv. Moratorijum na rudarenje morskog dna ne znači zaustavljanje napretka, već odlaganje radi naučne spoznaje, zaštite biodiverziteta i stvaranja pravilnika koji će osigurati da dubine okeana ne postanu žrtva pohlepe i neznanja.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Unsplash
