O mikroplastici danas slušamo i čitamo na svakom koraku. Društvene mreže i portali prepuni su upozorenja i analiza, ali uprkos toj buci, i dalje znamo iznenađujuće malo i još manje konkretno radimo da problem zaista počnemo rješavati.
Jedan od najdetaljnijih izvještaja koji su se pojavili na temu mikroplastike donosi uznemirujuću sliku svakodnevne izloženosti ovoj materiji, ukazujući da ona više nije problem koji se može posmatrati samo kroz prizmu zagađenih mora ili udaljenih ekosistema. Naprotiv, riječ je o fenomenu koji se, kako autori navode, razvija u svojevrsnu „oluju mikroplastike“ kojoj je gotovo nemoguće izbjeći, a koja potiče iz niza izvora o kojima se do sada govorilo znatno manje.
Mikroplastika, čestice manje od pet milimetara, nastale raspadanjem većih plastičnih materijala, već je detektovana u gotovo svim segmentima životne sredine. Pronađena je u flaširanoj vodi, u organizmima životinja, u snijegu u blizini vrha Mont Everesta, ali i u ljudskoj krvi, organima i vazduhu koji udišemo. Ipak, prethodno pomenuti izvještaj naglašava da značajan dio izloženosti dolazi iz manje očiglednih i tek identifikovanih izvora, koji su do sada ostajali van fokusa istraživanja.
Mikroplastika kao stalni pratilac svakodnevice
Istraživači su analizirali kako se mikroplastika oslobađa kroz pet ključnih oblasti: spoljašnje okruženje, zatvorene prostore, proizvode za djecu, zdravstveni sektor i ličnu njegu, te hranu i piće. Njihov zaključak je jasan: riječ je o „sveprisutnim, nevidljivim zagađivačima koji nose hemijske mješavine i prisutni su u svakom kutku naših života, počevši još prije samog rođenja“.
Izvještaj je naručila holandska organizacija Plastic Soup Foundation, a zasnovan je na analizi više od 350 naučnih studija koje su se bavile izloženošću ljudi mikroplastici. Cilj je bio da se napravi što potpunija slika izvora iz kojih ove čestice dospijevaju u ljudski organizam.
Medicinski sistemi kao neočekivan izvor
Dok su neki izvori intuitivni, poput hrane i pića pakovanih u plastiku, drugi su mnogo manje očigledni. Posebno se izdvaja zdravstveni sektor, gdje oprema koja spašava živote može istovremeno predstavljati i kanal za unos mikroplastike.
Prema nalazima izvještaja, operacione sale predstavljaju značajna žarišta mikroplastike, gdje koncentracije mogu dostići i do 9.258 čestica po kvadratnom metru tokom jedne radne smjene. Razlog leži u širokoj upotrebi medicinske opreme izrađene od plastike (kardiološki kateteri, ortopedski implantanti, silikonski implantati, intravenske kesice…) kroz koje polimerne čestice mogu direktno dospjeti u organizam.
Posebno zabrinjavajući podaci dolaze iz jedinica intenzivne njege novorođenčadi. Prijevremeno rođene bebe koje primaju intravensku ishranu mogu unijeti i do 115 čestica mikroplastike u svega 72 sata, isključivo putem infuzionih sistema. Izloženost se nastavlja i kasnije, kroz konzumaciju adaptiranog mlijeka, koje može sadržati značajne količine mikroplastike u zavisnosti od ambalaže i načina pripreme.
Djeca i kućno okruženje pod većim rizikom
Kućni prostor, koji se često doživljava kao sigurno okruženje, takođe predstavlja značajan izvor mikroplastike. Dječji proizvodi poput kockica za igru ili podloga kontinuirano oslobađaju čestice plastike (PET, PVC, polipropilen), akoje završavaju u vazduhu i kućnoj prašini.
Zbog specifičnosti dječjeg organizma, taj problem dobija dodatnu dimenziju. Djeca udišu više vazduha u odnosu na svoju tjelesnu masu i provode više vremena u kontaktu sa prašinom, što znači da su proporcionalno izloženija mikroplastici nego odrasli.
Značajan, ali često zanemaren izvor predstavljaju i zidne boje. Budući da sadrže plastična veziva, njihovo habanje ili uklanjanje tokom renoviranja dovodi do oslobađanja ogromnog broja čestica. Procjene pokazuju da jedan sloj boje na površini od 100 kvadratnih metara može sadržati između 17 i 68 kvadriliona polimernih čestica, čime zidovi postaju stalni izvor mikroplastike u zatvorenom prostoru.
Osnivačica Plastic Soup Foundation, Maria Westerbos, upozorava da percepcija javnosti još uvijek ne prati stvarne razmjere problema. Kako ističe, mnogi i dalje zagađenje plastikom vezuju isključivo za okeane, iako su naši domovi postali aktivni generatori mikroplastike, a izloženost se dešava kontinuirano i često neprimjetno.
Klimatske tehnologije kao novi potencijalni rizik
Izvještaj ide korak dalje i ukazuje na moguće buduće izvore izloženosti. Među njima se izdvaja koncept ubrizgavanja aerosola u stratosferu, tehnika solarnog geo-inženjeringa koja bi trebalo da reflektujućim česticama smanji zagrijavanje planete.
Iako se trenutno razmatraju materijali poput sumpor-dioksida ili kalcijum-karbonata, u istraživanjima se pojavljuju i plastični polimeri. Autori upozoravaju da bi to moglo dovesti do novog, još uvijek neprocijenjenog, ali potencijalno ogromnog izvora mikroplastike u atmosferi, koji bi se potom vraćao na površinu kroz padavine. Već sada je poznato da kiša sadrži mikroplastiku porijeklom iz automobilskih guma i sintetičkih tkanina.
Istraživanja ove tehnologije finansiraju i države poput Ujedinjenog Kraljevstva i Sjedinjenih Američkih Država, prvenstveno zbog njenog potencijala u ublažavanju globalnog zagrijavanja.
Problem koji ima kontinuitet
Podaci o proizvodnji plastike dodatno pojačavaju zabrinutost. Plastika, koja se proizvodi iz fosilnih goriva, odgovorna je za oko 3,4% globalnih emisija gasova sa efektom staklene bašte, što je uporedivo sa emisijama cjelokupne avio-industrije. Svake godine proizvede se oko 400 miliona tona plastičnog otpada, od čega čak 60% završava u prirodi, gdje se razgrađuje, ali nikada u potpunosti ne nestaje.
Iako nauka još uvijek nema konačne odgovore o dugoročnim zdravstvenim posljedicama, autori izvještaja zaključuju da su rizici „naučno utemeljeni kao mogući, potencijalno ozbiljni i nejednako raspoređeni između sadašnjih i budućih generacija“. U tom smislu, mikroplastika više nije samo pitanje zaštite životne sredine, već i pitanje javnog zdravlja koje tek počinje da dobija punu pažnju.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Pixabay
