Krpelji su odavno postali neizostavan dio upozorenja koja prate boravak u prirodi. Savjeti su uglavnom isti: nositi odgovarajuću odjeću, koristiti repelente i nakon šetnje pažljivo pregledati tijelo. U praksi, zaštita se uglavnom oslanja na budnost pojedinca i njegovu sposobnost da na vrijeme primijeti sitnog parazita prije nego što dođe do prenosa bolesti.
Nova studija sprovedena u Kanadi sugeriše da bi dio tog tereta mogao biti prebačen sa posjetilaca na same staze. Istraživači sa Univerziteta u Otavi tokom dvije godine proučavali su da li jednostavne intervencije duž šumskih staza mogu smanjiti broj krpelja koji dolaze u kontakt sa ljudima. Njihovi rezultati pokazuju da bi rubni pojasevi prekriveni usitnjenim drvetom (sitnijim iverom), naročito kada su tretirani određenim sredstvima za suzbijanje krpelja, mogli značajno smanjiti rizik od izlaganja ovim parazitima. Istraživanje je vodila Katarina Ost, doktorantkinja na Školi za epidemiologiju i javno zdravlje Univerziteta u Otavi, a u radu su učestvovali i stručnjaci iz Kvebeka i Nove Škotske.
Eksperimentalne lokacije nalazile su se unutar Zelenog pojasa oko Otave, velikog zaštićenog šumskog područja koje okružuje glavni grad Kanade. To nije bio slučajan izbor. Na ovom području prisutna je brojna populacija krpelja, a značajan procenat njih već nosi bakteriju Borrelia burgdorferi, uzročnika lajmske bolesti.
Na dvije lokacije istraživači su označili ukupno 20 dionica staza, svaku dugu oko 50 metara. Neke su dobile rubni sloj običnog drvnog ivera od jasena, druge su prekrivene iverom tretiranim deltametrinom, pesticidom koji se već koristi za kontrolu krpelja u poljoprivredi, dok su preostale ostale netaknute i služile kao kontrolne dionice.
Da bi se razumio značaj ovog pristupa, potrebno je znati kako krpelji dolaze do domaćina. Za razliku od komaraca, većina vrsta krpelja ne traga aktivno za ljudima ili životinjama. Umjesto toga, penju se na travke i nisko rastinje i čekaju da neko prođe pored njih. Naučnici ovakvo ponašanje nazivaju „questing“. Krpelju je dovoljan prolazak planinarske čizme, pseće dlake ili gole potkoljenice da se zakači za novog domaćina.
Pretpostavlja se da posuti iver djeluje upravo tako što smanjuje vegetaciju koju krpelji koriste kao platformu za čekanje. Ranija istraživanja iste laboratorije već su ukazala da obični drvni iver može donekle smanjiti broj krpelja uz staze. Nova studija otišla je korak dalje i tokom dvije pune sezone uporedila efekte tretiranog i netretiranog ivera.
Uzorkovanje je sprovođeno jednom sedmično tokom juna i jula 2022. i 2023. godine, u periodu kada su najaktivnije nimfe, razvojni stadijum krpelja odgovoran za najveći broj infekcija kod ljudi. Nimfe su izuzetno male, približno veličine zrna maka, zbog čega ih ljudi često ne primijete. Upravo zato predstavljaju poseban javnozdravstveni problem.
Istraživači su koristili standardnu metodu uzorkovanja pri kojoj se komad svijetle tkanine vuče po zemlji i vegetaciji, a zatim prebrojavaju krpelji koji se za njega zakače. Tokom dvije godine prikupljeno je ukupno 440 krpelja. Od 293 testirana primjerka, otprilike trećina bila je pozitivna na bakteriju koja izaziva lajmsku bolest.
Rezultati su pokazali da obje vrste intervencija imaju efekta. Rubni pojasevi od običnog ivera smanjili su broj krpelja za približno 50% u poređenju sa netretiranim dionicama. Međutim, razlika je postala posebno izražena kada je korišćen iver tretiran deltametrinom. Na tim dionicama broj odraslih krpelja i nimfi smanjen je za čak 99%. Jednako važna bila je i stabilnost tog efekta. Zaštita je ostala podjednako efikasna tokom oba ljeta, bez vidljivog slabljenja tokom sezone najveće aktivnosti krpelja.
Autori navode da do sada nijedno istraživanje u ovom dijelu Sjeverne Amerike nije pratilo djelovanje tretiranim iverom tokom dvije uzastopne godine na rekreativnim stazama. Raniji radovi sugerisali su da obični iver može pomoći, ali upravo je gotovo potpuno uklanjanje krpelja ono što ovu studiju čini posebno značajnom.
Dodatna prednost je dugotrajnost tretmana. Istraživači navode da je jedna primjena bila dovoljna da zaštita traje tokom čitave sezone. Smatra se i da se deltametrin čvrsto vezuje za drvo, čime se smanjuje njegovo rasipanje u okolinu i potencijalna izloženost kućnih ljubimaca.
Studija se uklapa u širi obrazac širenja lajmske bolesti u Sjevernoj Americi. Tokom posljednje decenije broj slučajeva značajno raste, a naučnici taj trend povezuju sa blažim zimama, promjenama u korišćenju zemljišta te rastom populacija jelena i glodara koji učestvuju u životnom ciklusu krpelja. Prema novijim projekcijama, područje rasprostranjenosti bakterije nastaviće da se pomjera prema sjeveru još decenijama.
Otava je među gradovima koji su taj trend posebno snažno osjetili. Broj prijavljenih slučajeva lajmske bolesti povećao se osam puta tokom posljednjih deset godina, dok je na nivou Kanade zabilježen sedmostruki rast.
Ipak, autori upozoravaju da rezultati ne daju odgovore na sva pitanja. Iako je deltametrin odobren za različite poljoprivredne namjene, njegova upotreba u šumskim ekosistemima zahtijeva dodatna istraživanja. Još uvijek nije potpuno razjašnjeno kako bi ovakvi tretmani mogli uticati na beskičmenjake u zemljištu, insekte koji žive u sloju opalog lišća ili na osjetljive močvarne ekosisteme. Blizina otvorenih voda dodatno ograničava mjesta na kojima bi se ova metoda mogla primjenjivati. Otvoreno ostaje i pitanje koliko dugo efekti traju nakon isteka dvogodišnjeg perioda posmatranja. S druge strane, obični drvni iver ne nosi dileme povezane sa upotrebom pesticida, iako pruža znatno manji nivo zaštite.
Za upravljače parkovima i rekreativnim područjima rezultati ipak predstavljaju zanimljiv pokazatelj da prevencija ne mora uvijek počivati isključivo na ponašanju posjetilaca. Međutim, za sada, pregled nogu nakon šetnje ostaje preporuka koju stručnjaci neće povući, iako istraživanje iz Otave pokazuje da bi u budućnosti dio borbe protiv krpelja mogao počinjati mnogo prije nego što šetač zakorači na stazu.
J.M.
Naslovna fotografija: Unsplash
