Šume su pluća planete, štit od klimatskih promjena, dom milionima vrsta i izvor života za čitave zajednice. Njihova uloga u očuvanju ekološke ravnoteže, kvaliteta vazduha, vode i tla, neprocjenjiva je – i upravo zato njihovo uništavanje predstavlja prijetnju koja se tiče svih nas.
U trenutku kada je pod lupom svjetske javnosti izgradnja kontroverznog autoputa Avenida Liberdade (Brazil) kroz Amazonsku prašumu, dok se u Crnoj Gori vodi žustra rasprava o primjeni novog Zakona o šumama i načinima gazdovanja ovim prirodnim bogatstvom, donosimo vam priču o tome kako i zašto su šume ključne za opstanak planete i šta gubimo svaki put kada padne jedno drvo.
Kako krčenje šuma utiče na životnu sredinu?
Da bismo odgovorili na pitanje kako krčenje šuma utiče na životnu sredinu, važno je najprije razumjeti zašto su šume uopšte potrebne ljudima.
Krčenje šuma je namjerno čišćenje šumskog zemljišta radi drugih namjena. Među glavnim razlozima za ovu štetnu praksu su ubrzano širenje poljoprivrede i uzgoj stoke, kao i dobijanje sirovina poput palminog ulja, ključnog sastojka u kozmetici i prehrambenim proizvodima širom svijeta, te drveta koje se koristi za grijanje, proizvodnju i razvoj infrastrukture. Procjenjuje se da se svake godine posiječe 15,3 milijardi stabala. Tokom posljednjih 12.000 godina, ljudi su svjesno uništili skoro 50% svjetskih stabala. Ova praksa ugrožava našu životnu sredinu, od promjena klime i narušavanja ekosistema do ugrožavanja opstanka miliona ljudi i životinja.
Uticaj na klimatske promjene
Naučni konsenzus o krčenju šuma glasi da ono dramatično ubrzava klimatske promjene, zbog čega je zaštita tropskih kišnih šuma ključna za postizanje klimatskih ciljeva iz Pariskog sporazuma.
Opšte je poznato da stabla imaju sposobnost da apsorbuju ugljen-dioksid kroz fotosintezu. Zdrave šume djeluju kao izuzetno vrijedni ugljenični rezervoari, apsorbujući oko 16 milijardi metričkih tona CO₂ godišnje i trenutno skladište 861 gigatonu ugljenika u svojim granama, lišću, korijenju i zemljištu.
Krčenje šuma pretvara ove rezervoare u ogromne izvore emisija, čime se ugrožava globalna klimatska akcija i doprinosi oštrom porastu globalnih temperatura. Emisije uzrokovane gubitkom tropskih šuma trenutno su za skoro 25% veće od onih koje stvara Evropska unija i samo nešto niže od emisija iz SAD.
Takođe, krčenje šuma povećava rizik od nekontrolisanih šumskih požara, jer ljudi pale vegetaciju. To dodatno uništava šume i povećava njihov gubitak.
Uticaj na zagađenje zemljišta i vodni ciklus
Osim što služe kao rezervoari ugljenika, šume su ključni dio vodnog ciklusa i imaju vitalnu funkciju u sprječavanju dezertifikacije. Sječa drveća može poremetiti ovaj ciklus smanjenjem padavina i uticajem na tok rijeka i količinu vode. U slučaju Amazonske prašume, istraživanja pokazuju da je potrebno očuvati najmanje 80% drveća kako bi se održao hidrološki ciklus. Sa skoro 17% već izgubljenih šuma, Amazon trenutno dostiže svoju kritičnu tačku. Statistike pokazuju da krčenje tropskih šuma godišnje smanjuje padavine nad Amazonom za oko 10%, odnosno 138 milimetara. U regionu južnoazijskog monsuna, padavine su još drastičnije smanjene – u Indiji čak 18% manje za jednu godinu.
Pored uloge u vodnom ciklusu, stabla pomažu zemljištu da zadrži vodu i obezbjeđuju tlo hranljivim materijama. Krčenjem šuma zemljište ostaje bez zaštite, izloženo vjetru i kiši, što ga čini podložnim eroziji. Prema Svjetskom fondu za prirodu (WWF), čak polovina najplodnijeg zemljišta na planeti izgubljena je usljed nestanka skoro 4 miliona kvadratnih kilometara šuma od početka 20. vijeka.
Uticaj na ljude
Kroz istraživanje o tome kako krčenje šuma utiče na životnu sredinu, lako je konstatovati i da ono ima direktan uticaj na ljudsku populaciju. Sa gubitkom drveća i cijelih šuma, uništavaju se i domovi ljudi. Autohtone zajednice koje žive u šumama i zavise od njih najteže su pogođene. Njihove kuće su uništene, resursi ugroženi, i ove zajednice su primorane da migriraju i pronađu nove načine za opstanak.
Amazonska prašuma je dom za više od milion starosjedilačkih stanovnika, podijeljenih u više od 400 plemena. Oni žive u naseljima pored rijeka, gaje hranu i love. Ova „nekontaktirana“ plemena žive u skladu s prirodom, ali su sve ugroženija krčenjem šuma, koje ih tjera na migraciju. Neki se sele u teritorije drugih plemena, što stvara pritisak na resurse, dok su drugi prisiljeni da se presele u urbane sredine i potpuno promijene način života.
Uticaj na životinje i biljke
Pored autohtonih zajednica, životinje su među najvećim žrtvama krčenja šuma. Šume širom svijeta dom su za više od 80% svih kopnenih životinjskih, biljnih i insektskih vrsta. Međutim, brzo uništavanje šuma dovodi do smanjenja biodiverziteta nezabilježenog do sada. Glavni efekat krčenja šuma na biljke i životinje je gubitak staništa.
Mnogi faktori povezani sa sječom drveća doprinose izumiranju vrsta. Erozija tla iscrpljuje zemljište od hranljivih materija, što utiče na ishranu biljaka i životinja. Pored toga, mnoge životinjske vrste zavise od određenih biljaka i njihovih plodova kao izvora hrane. Kada te resurse izgube, postaju slabije, ranjivije na bolesti i često umiru od gladi.
Još jedna važna uloga drveća jeste regulacija temperature. Kad dođe do krčenja, temperatura se tokom dana i noći drastično mijenja, a takve ekstremne promjene mogu biti pogubne za mnoge vrste.
Uticaj na bezbjednost hrane
Jedan od posljednjih velikih uticaja krčenja šuma jeste efekat na bezbjednost hrane usljed gubitka biodiverziteta. Dok se dostupnost hrane smanjuje za autohtone zajednice i životinje koje žive u šumama, efekti na vremenske obrasce i degradaciju zemljišta takođe drastično smanjuju poljoprivrednu produktivnost.
Populacije koje žive u blizini šuma najviše su pogođene ovim trendom. Milioni ljudi u tim regionima gotovo u potpunosti zavise od poljoprivrede i stoga su veoma ranjivi na posljedice krčenja šuma, boreći se da proizvedu dovoljno hrane i zaštite usjeve.
Dokazano je da krčenje Amazona doprinosi padu produktivnosti pašnjaka za oko 39%, dok su prinosi soje pali za skoro 25% u više od polovine amazonskog regiona, a u trećini područja čak za nevjerovatnih 60%.
Možemo li zaustaviti krčenje šuma?
Znajući da krčenje šuma ima višestruke i katastrofalne posljedice po planetu, od ključne je važnosti da ljudi širom svijeta preduzmu mjere za ublažavanje njegovog uticaja.
To se može postići na individualnom nivou, npr. smanjenjem konzumacije mesa, prelaskom na bezpapirno poslovanje, reciklažom proizvoda, korišćenjem prirodnih proizvoda koji ne sadrže palmino ulje i podrškom organizacijama i održivim kompanijama koje se zalažu za smanjenje ove štetne prakse.
Na nivou vlada, posljedice krčenja šuma mogu se ublažiti uvođenjem politika koje štite prirodne šume i regulišu rudarske i drvoprerađivačke aktivnosti, kao i sve druge operacije koje podrazumijevaju uništavanje šumskih područja.
U svijetu gdje svaki hektar šume postaje brojka na tržištu, a stabla smetnja razvoju, zaboravljamo jednostavnu istinu – bez šuma nema ni nas. Njihov nestanak nije samo ekološko pitanje, već tiha prijetnja budućnosti koju ostavljamo djeci.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Unsplash
