Deet se decenijama smatra zlatnim standardom zaštite od ujeda komaraca. Ovaj aktivni sastojak nalazi se u brojnim preparatima za odbijanje insekata širom svijeta, a zdravstvene institucije ga redovno preporučuju kao efikasnu zaštitu od bolesti koje prenose komarci, uključujući malariju, dengu, japanski encefalitis i Zika virus.
Istraživanje francuskih naučnika, međutim, otvara zanimljivo pitanje o tome kako komarci doživljavaju ovaj repelent. Rezultati sugerišu da ovi insekti mogu naučiti da povezuju prisustvo Deet-a sa mogućnošću hranjenja krvlju, što bi moglo promijeniti dosadašnje razumijevanje načina na koji sredstva za odbijanje insekata funkcionišu.
Istraživanje, objavljeno u naučnom časopisu Journal of Experimental Biology, zasniva se na ideji poznatoj iz klasičnih eksperimenata ruskog fiziologa Ivana Pavlova. Kao što su Pavlovljevi psi naučili da zvono povezuju sa hranom, istraživači su željeli da provjere mogu li i komarci stvoriti sličnu asocijaciju između određenog mirisa i izvora hrane.
Deet, odnosno hemijsko jedinjenje N,N-dietil-meta-toluamid, dugo je smatran repelentom koji djeluje isključivo zahvaljujući svojim hemijskim svojstvima. Naučnici su vjerovali da komarcima ili smeta njegov miris, ili im otežava da prepoznaju ljudski miris, zbog čega izbjegavaju potencijalne domaćine.
Međutim, profesor Klaudio Lacari sa Univerziteta u Turu u izjavi The Guardian kaže da bi priča mogla biti složenija.
„Dugo se vjerovalo da repelenti djeluju isključivo zbog svojih hemijskih svojstava. Međutim, naši rezultati pokazuju da se reakcija komaraca može mijenjati kroz iskustvo“, navodi Lacari, dodajući da bi ovakvi nalazi mogli predstavljati značajnu promjenu u razumijevanju djelovanja repelenata.
Naučnici su u laboratoriji prvo posmatrali kako komarci pokušavaju da dođu do kesice sa toplom krvlju koju nijesu mogli sasvim dosegnuti. Nakon toga uslijedili su eksperimenti u kojima su komarci bili izloženi različitim kombinacijama toplote, krvi i Deeta. Rezultati su pokazali da je čak 60% komaraca koji su se hranili toplom krvlju istovremeno izloženi Deetu kasnije pokušavalo da ubode i kada su bili izloženi samo Deetu.
Kod ostalih grupa komaraca taj procenat bio je značajno manji. Takvo ponašanje pokazalo je 17% jedinki koje nijesu prolazile nikakvu prethodnu „obuku“, 13% onih koji su ranije bili izloženi samo Deetu, 17% komaraca koji su se hranili toplom krvlju bez prisustva repelenta i 23% onih koji su bili izloženi i krvi i Deetu, ali ne istovremeno.
Istraživači su zatim sproveli još jedan eksperiment kako bi provjerili da li se ovakvo ponašanje prenosi i na stvarne ljude. Pokazalo se da je gotovo 60% komaraca koji su prethodno naučili da povezuju Deet sa hranjenjem pokušalo da priđe i ubode ruku istraživača premazanu Deetom. Nasuprot tome, komarci koji nijesu prošli takvu vrstu iskustva gotovo bez izuzetka birali su netretiranu ruku istraživača. Nalazi su privukli pažnju stručnjaka koji se bave proučavanjem komaraca i metoda njihove kontrole.
Doktorka Nina Stančik sa ETH univerziteta u Cirihu, koja je ranije istraživala efikasnost Deeta, smatra da rezultati potvrđuju koliko su sposobnosti učenja kod komaraca razvijene.
„Komarci su već pokazali impresivne sposobnosti učenja, ali činjenica da mogu povezati tako snažan repelentni miris sa hranom i da ih on kasnije može privlačiti zaista je izuzetna“, ocijenila je za The Guardian Stančik.
Ipak, stručnjaci upozoravaju da rezultati ne bi trebalo da izazovu zabrinutost među putnicima niti da dovedu do odustajanja od korišćenja preparata sa Deetom.
Lacari naglašava da Deet ne gubi efikasnost tokom uobičajene upotrebe, te da su ovakvi efekti primijećeni isključivo u posebno osmišljenim laboratorijskim uslovima koji omogućavaju detaljno proučavanje ponašanja komaraca.
Sličan stav ima i profesorica Frančeska Romana Dani, entomološkinja sa Univerziteta u Firenci, koja nije učestvovala u istraživanju. Prema njenim riječima, malo je vjerovatno da bi se u prirodi stvorili uslovi u kojima bi komarci dosljedno razvijali ovakve asocijacije.
Ona podsjeća da jedan komarac tokom života može uzeti više krvnih obroka, ali između njih prolazi nekoliko dana. Osim toga, insekti tokom tog perioda mogu biti izloženi različitim vrstama repelenata, pa ostaje otvoreno pitanje koliko dugo bi eventualno „sjećanje“ na hranjenje u prisustvu Deeta moglo trajati.
Stančik ističe da su i sami autori studije naveli kako je bilo teško navesti komarce da se prvi put hrane u prisustvu Deeta. Prema njenim riječima, najveća vjerovatnoća za stvaranje ovakve povezanosti postoji tek kada djelovanje repelenta počne da slabi.
Zbog toga je poruka istraživača prilično jednostavna. Putnici i dalje mogu s povjerenjem koristiti preparate koji sadrže Deet, ali je važno da ih nanose u skladu sa uputstvima proizvođača i da zaštitu redovno obnavljaju.
Iako ova studija otvara zanimljiva pitanja o sposobnostima učenja kod komaraca i njihovom ponašanju, za sada nema dokaza da bi ona mogla promijeniti postojeće preporuke za zaštitu od ujeda. Umjesto toga, istraživanje prije svega pokazuje da su odnosi između ljudi, insekata i hemijskih sredstava koja koristimo za zaštitu složeniji nego što se ranije pretpostavljalo.
J.M.
Izvor: The Guardian
Naslovna fotografija: Unsplash
