Termoelektrane na ugalj širom Zapadnog Balkana i dalje u velikoj mjeri ne ispunjavaju standarde zaštite životne sredine koje su države regiona preuzele kroz Ugovor o osnivanju Energetske zajednice, navodi se u novom izvještaju međunarodne organizacije CEE Bankwatch Network
Izvještaj pod nazivom „Comply or Close“, objavljen za 2026. godinu, ukazuje na dugotrajne probleme u sprovođenju propisa, kašnjenja u modernizaciji energetskih postrojenja, ali i na potrebu da se efekti ulaganja u smanjenje zagađenja procjenjuju na osnovu potpunih i provjerljivih podataka, a ne samo kroz pojedinačne ili preliminarne pokazatelje.
Prema nalazima izvještaja, emisije sumpor-dioksida iz termoelektrana koje su obuhvaćene nacionalnim planovima za smanjenje emisija u Bosni i Hercegovini, Kosovu, Sjevernoj Makedoniji i Srbiji tokom 2025. godine bile su čak 6,6 puta veće od dozvoljenih vrijednosti. Emisije prašine premašile su propisane limite 2,9 puta, dok su emisije azotnih oksida bile oko 1,4 puta iznad dozvoljenog nivoa.
Autori izvještaja navode i da su sve tri države Zapadnog Balkana koje imaju termoelektrane u režimu ograničenog rada nastavile da krše obaveze predviđene tim režimom. Među njima je i Crna Gora.
U tom kontekstu, posebno mjesto zauzima Termoelektrana Pljevlja, jedino postrojenje ovog tipa u Crnoj Gori. Kako se navodi u saopštenju NVO Eko-tim, ključno pitanje danas nije samo koliko je elektrana emitovala zagađujućih materija tokom prethodne godine, već da li je ekološka rekonstrukcija zaista omogućila trajno i mjerljivo smanjenje emisija na nivo koji zahtijevaju obaveze Crne Gore prema Energetskoj zajednici i Evropskoj uniji.
Podaci iz izvještaja pokazuju da je TE Pljevlja tokom 2025. godine radila ukupno 2.794 sata, znatno manje nego prethodnih godina, budući da je veći dio godine bila van pogona zbog rekonstrukcije. Kao posljedica manjeg broja radnih sati, zabilježene su i niže ukupne emisije u odnosu na 2024. godinu. Emisije sumpor-dioksida iznosile su 18.643 tone, emisije prašine 164 tone, dok su emisije azotnih oksida dostigle 1.670 tona.
Međutim, kako naglašavaju iz Eko-tima, ovakvi podaci sami po sebi ne mogu poslužiti kao dokaz uspješnosti rekonstrukcije. Manje godišnje emisije u godini kada je elektrana radila značajno kraće ne znače automatski da postrojenje nakon rekonstrukcije kontinuirano zadovoljava propisane granične vrijednosti.
Do sada su, kako podsjećaju, javnosti predstavljeni pojedini preliminarni rezultati i informacije o probnom radu sistema za odsumporavanje i denitrifikaciju. Ipak, za objektivnu procjenu efekata rekonstrukcije potrebni su potpuni, zvanični i provjerljivi podaci nakon završetka probnog rada. To podrazumijeva rezultate mjerenja emisija sumpor-dioksida, azotnih oksida i prašine, informacije o funkcionisanju sistema automatskog monitoringa, kao i potvrdu da elektrana ispunjava sve relevantne standarde.
Koordinatorka programa za klimu i energiju u Eko-timu, Diana Milev Čavor, smatra da javnost mora imati jasan uvid u rezultate projekta koji je finansiran značajnim sredstvima.
„Javnost mora znati da li je rekonstrukcija TE Pljevlja zaista uspješna i da li postrojenje može da zadovolji stroge kriterijume evropskih direktiva na koje se Crna Gora već obavezala, kako kroz Ugovor o osnivanju Energetske zajednice, tako i kroz proces pregovora sa Evropskom unijom. Crna Gora je u rekonstrukciju TE Pljevlja uložila značajna sredstva. Građani zato imaju pravo da znaju da li su ta ulaganja dovela do stvarnog i trajnog smanjenja zagađenja, ili su i nakon rekonstrukcije ostala otvorena pitanja u vezi sa ekološkom, pravnom i ekonomskom održivošću rada postrojenja“, navela je Milev Čavor.
Sličan stav iznijela je i Pippa Gallop, savjetnica za energetiku u jugoistočnoj Evropi pri CEE Bankwatch Network-u, koja podsjeća da su organizacije civilnog društva od samog početka projekta upozoravale da će konačni efekti ulaganja biti najvažniji pokazatelj njegove opravdanosti.
„Od početka projekta rekonstrukcije TE Pljevlja smo ukazivali da je ključno pitanje da li će ta ulaganja zaista obezbijediti smanjenje zagađenja na zakonom propisani nivo. Proces je morao biti transparentniji, uz dostupne analize izvedivosti i jasnije obrazložene tehničke kriterijume. Ako Crna Gora želi da napreduje ka članstvu u EU, potrebno je da pruži jasne odgovore o rezultatima rekonstrukcije i narednim koracima“, poručila je Gallop.
Nalazi izvještaja, kako ističu iz Eko-tima, pokazuju da problem zagađenja iz termoelektrana na ugalj prevazilazi granice pojedinačnih država i postrojenja. Riječ je o regionalnom izazovu koji se tiče sprovođenja propisa, odgovornosti energetskih kompanija i zaštite zdravlja stanovništva.
Dok se primjena standarda godinama odlaže ili sprovodi djelimično, posljedice zagađenja najviše osjećaju lokalne zajednice koje žive u neposrednoj blizini termoelektrana. Zbog toga se, zaključuje se u saopštenju, pitanje budućnosti TE Pljevlja ne može posmatrati izolovano, već kao dio šire regionalne priče o opstanku zastarjelih postrojenja, zaštiti zdravlja građana i potrebi za pravednom energetskom tranzicijom koja se na Zapadnom Balkanu već dugo odgađa.
J.M.
Naslovna fotografija: J.M.
