Planovi da se noćno nebo osvijetli satelitima i pretvori u prostor stalne aktivnosti više (nažalost) nisu dio naučne fantastike, već konkretni projekti koji se nalaze u proceduri odobravanja u Sjedinjenim Američkim Državama. Dvije inicijative koje trenutno razmatra Federalna komisija za komunikacije (FCC) mogle bi, ukoliko budu realizovane u punom obimu, trajno promijeniti način na koji izgleda noć iznad Zemlje, ali i način na koji funkcionišu ekosistemi, astronomija i svakodnevni život ljudi.
Riječ je o predlozima koji podrazumijevaju osvjetljavanje Zemlje iz svemira pomoću reflektujućih satelita i lansiranje do milion orbitalnih data-centara, što je broj višestruko veći od ukupnog broja satelita koji danas kruže oko planete. Rokovi za javne komentare na ove projekte ističu 6. i 9. marta, a kritičari upozoravaju da se proces odobravanja odvija ubrzano, bez ozbiljne procjene njihovih mogućih posljedica.
Sateliti koji bi noć pretvorili u dan
Startap kompanija Reflect Orbital predložila je sistem velikih satelita sa ogledalima koji bi tokom noći preusmjeravali Sunčevu svjetlost ka Zemlji. Ideja je da se na taj način osvijetle solarne elektrane, industrijske zone, pa čak i čitavi gradovi, i to intenzitetom koji bi mogao dostići jačinu dnevnog svjetla.
Istovremeno, kompanija SpaceX, u vlasništvu Elona Maska, traži dozvolu za lansiranje čak milion satelita koji bi služili kao orbitalni data-centri. To je oko 70 puta više nego što ih danas ima u orbiti, što bi značilo da bi noćnim nebom prolazile stotine hiljada svjetlosnih tačaka.
Iako dio stručne javnosti smatra da su ove ideje preambiciozne, čak i zagovornici priznaju da su projekti za sada samo djelimično realizovani. SpaceX je do danas lansirao manje od četvrtine satelita za koje je prvobitno dobio dozvolu, dok Reflect Orbital tek planira lansiranje prvog satelita, najavljeno za april. Sam osnivač kompanije Ben Novak priznaje da je njihova dugoročna vizija još uvijek u velikoj mjeri „aspirativna“.
Potencijalne koristi, ali i ozbiljni rizici
Zagovornici ovih projekata ističu da bi premještanje data-centara u svemir moglo omogućiti razvoj vještačke inteligencije bez dodatnog opterećenja zemljišta, vode i energetskih resursa na Zemlji. Reflektovana Sunčeva svjetlost, sa druge strane, mogla bi povećati proizvodnju čiste energije i pomoći u oblastima poput poljoprivrede, traganja i spašavanja ili rada infrastrukture tokom noći.
Međutim, naučnici upozoravaju da bi posljedice mogle biti daleko ozbiljnije od koristi.
Jedan od problema je moguće zagađenje atmosfere metalima, koje nastaje prilikom sagorijevanja satelita u višim slojevima vazduha, što može oštetiti ozonski omotač koji štiti planetu od ultraljubičastog zračenja. Takođe se upozorava na smanjenu sposobnost praćenja asteroida, svemirskog otpada i sudara u orbiti.
Najveću zabrinutost izaziva dramatično povećanje svjetlosnog zagađenja. Istraživanje iz 2021. godine pokazalo je da je takozvani „sjaj neba“ izazvan satelitima već povećao svjetlosno zagađenje za oko 10%, i to prije nego što su uopšte razmatrane megakonstelacije od stotina hiljada ili miliona satelita. Tome treba dodati i svjetlosno zagađenje sa Zemlje, koje od 2011. raste stopom do 10% godišnje.
Takvo osvjetljenje ima mjerljive posljedice. Ono remeti migracije ptica, utiče na sezonske cikluse biljaka i narušava biološke ritmove životinja, od morskih kornjača do velikih predatora. Kod ljudi, vještačko svjetlo povezano je sa poremećajem sna, a istraživanja ukazuju na moguće veze sa gojaznošću i pojedinim vrstama raka. Dokazano je da čak i svjetlost jačine punog Mjeseca može promijeniti obrasce spavanja.
Planovi kompanije Reflect Orbital predviđaju da bi njihovi sateliti mogli do 2028. stvarati osvjetljenje jačine i do hiljadu Mjeseca, a do 2035. čak 360.000 Mjeseca.
Osim naučnih i ekoloških posljedica, stručnjaci upozoravaju i na simbolički i kulturni gubitak.
Ako projekti budu realizovani, postavlja se pitanje kako će izgledati svijet u kojem više nećemo moći jasno vidjeti sazvježđa poput Oriona ili Velikih kola, niti zvijezde čija je svjetlost krenula ka Zemlji prije nego što su podignute egipatske piramide.
Regulacija koja praktično ne postoji
Većina pravila o satelitima donosi se na nacionalnom nivou, a ne globalno.
U SAD nadležnost ima FCC, koji odluke uglavnom donosi na osnovu tehničkih pitanja poput radio-frekventnih smetnji. Satelitske operacije su u velikoj mjeri izuzete iz primjene Zakona o nacionalnoj zaštiti životne sredine, koji obavezuje federalne agencije da procjenjuju ekološke posljedice svojih odluka.
Štaviše, aktuelno rukovodstvo FCC-a predložilo je dodatno proširenje tih izuzeća, a operateri satelita, uključujući Amazon, podržavaju takav pristup. U američkom Senatu je u proceduri i zakon koji bi dodatno ubrzao odobravanje novih satelita.
Zbog toga kritičari upozoravaju da se odluke koje utiču na cijelu planetu donose bez ozbiljne procjene njihovog uticaja.
„Vještačke zvijezde“ koje se naručuju preko aplikacije
Ben Novak iz Reflect Orbitala opisuje tehnologiju koju razvija kao prizor iz naučne fantastike.
Prema njegovim riječima, na nebu bi se pojavila izuzetno sjajna tačka koja bi prelazila preko horizonta i osvjetljavala krug prečnika oko pet kilometara na Zemlji, a zatim nestajala nakon nekoliko minuta, dok bi se na suprotnoj strani pojavila nova.
Korisnici bi, tvrdi, mogli preko aplikacije da naruče više takvih „zvijezda“ odjednom, čime bi noć postajala još svjetlija.
Prvi satelit koji kompanija planira da lansira ima raspon od oko 15 metara, a kasnije se planiraju modeli tri puta veći. Ako projekat uspije, do 2035. godine oko Zemlje bi moglo kružiti oko 50.000 reflektujućih satelita na visini od oko 640 kilometara.
Novak navodi da bi usluga prvo bila ponuđena zemljama u razvoju ili područjima bez ulične rasvjete, a kasnije i velikim gradovima, farmama i industrijskim postrojenjima koja žele rad bez prekida. Tehnologiju poredi sa izumom navodnjavanja u poljoprivredi, tvrdeći da ljudi više neće morati da čekaju izlazak sunca.
Milion satelita kao „prvi korak ka civilizaciji tipa II“
Plan kompanije SpaceX podrazumijeva postavljanje orbitalnih data-centara na visini od 300 do 1.200 milja iznad Zemlje. Pojedinačno bi bili manje upadljivi od reflektujućih satelita, ali njihov ogroman broj mogao bi mnogo brže promijeniti izgled neba.
U dokumentaciji dostavljenoj FCC-u navodi se da je lansiranje miliona satelita „prvi korak ka civilizaciji Kardashev tipa II“, odnosno civilizaciji koja može koristiti punu energiju Sunca.
Astronomi upozoravaju da bi takve konstelacije ozbiljno otežale rad opservatorija, uključujući Vera C. Rubin opservatoriju u Čileu, vrijednu milijardu dolara, koja treba da mapira svemir pomoću najveće kamere ikada napravljene. Sateliti bi mogli ostavljati svjetlosne tragove na snimcima i otežati istraživanja tamne materije i drugih kosmičkih pojava.
Opasnost za atmosferu i orbitu oko Zemlje
Stručnjaci upozoravaju da bi stalna potreba za lansiranjem novih satelita, koji u prosjeku traju oko pet godina, dovela do nagomilavanja metala u stratosferi prilikom njihovog sagorijevanja.
Njemački naučnici su nedavno zabilježili da je odbačena raketa SpaceX-a prilikom povratka u atmosferu oslobodila oblak hemijskog zagađenja.
U analizi objavljenoj na akademskom portalu The Conversation navodi se da je orbita oko Zemlje na putu ka katastrofi, zbog sve većeg broja objekata i rizika od sudara.
Moguće je da bi koristi od novih satelitskih sistema bile velike, ali jednako je moguće da bi cijena bila gubitak tamnog neba, pogoršanje stanja atmosfere, dodatni pritisak na biodiverzitet i negativan uticaj na zdravlje ljudi.
Problem je što se takva procjena gotovo i ne radi. FCC satelite izuzima iz obavezne ekološke procjene uz obrazloženje da njihove aktivnosti „obično nemaju značajan uticaj na ljudsku sredinu“.
Za mnoge naučnike i astronome takva tvrdnja ne izdržava ni najosnovniju provjeru. Dovoljno je, kažu, da pogledamo u noćno nebo, dok ga još uvijek možemo vidjeti.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Starcloud
