Debate o izgradnji novih hidroelektrana u Crnoj Gori postaju sve intenzivnije, dok se istovremeno širom svijeta finalizuju projekti koji bi mogli poslužiti kao ogledalo domaćim ambicijama i dilemama. HE Komarnica, HE Kruševo i planirana mala hidroelektrana Otilovići samo su neki od primjera koji danas pokreću pitanja: Kako pametno koristiti hidroenergetski potencijal? Koliko koštaju ekološki kompromisi? I gdje povući granicu između razvoja i zaštite?
U tom smislu, globalni kontekst pruža dragocjen uvid. Pregled najvažnijih hidroelektrana koje će biti puštene u rad do kraja 2026. godine otkriva svu kompleksnost takvih poduhvata, od sofisticiranih tehnoloških rješenja do institucionalnih izazova. Ovi projekti nisu samo inženjerski izazovi, već i test otpornosti sistema na promjenljive regulatorne, tržišne i klimatske uslove. Upravo zato, iskustva iz svijeta mogu biti vrijedan orjentir za buduće odluke u Crnoj Gori.
U nastavku donosimo pregled najznačajnijih hidroenergetskih projekata u svijetu koji su u poodmakloj fazi izgradnje i planirani za puštanje u rad do kraja 2026. godine.
Indija: Od reverzibilnih sistema do protočnih elektrana u Himalajima
Reverzibilna hidroelektrana Tehri
U okviru velikog hidrokompleksa Tehri, Indija razvija svoj prvi reverzibilni hidroenergetski sistem sa promjenljivom brzinom rada. Projekat snage 1 GW, koji realizuje kompanija THDC India, sadrži četiri jedinice po 250 MW, od kojih su neke već puštene u rad, dok se preostale očekuju krajem 2025. i početkom 2026. godine.
Za inženjere, ovaj projekat ima poseban značaj jer zahtijeva preciznu integraciju sa elektroenergetskom mrežom i sofisticirane sisteme kontrole. Najveći izazovi nisu u samim hidrauličkim strukturama, već u fino podešenim prelazima između režima pumpanja i proizvodnje, kao i u demonstraciji brze sistemske reakcije pod nadzorom operatora mreže.
Protočna HE Tidong
U zabačenim predjelima indijske države Himachal Pradesh, HE Tidong snage 150 MW suočava se s izazovima koje donosi teško pristupačan teren i složena geologija. Očekivani datum puštanja u rad je oktobar 2026. godine.
Ovaj protočni projekat karakterišu tipični rizici za hidroelektrane sa velikim padom: finalizacija vodova, efikasno upravljanje nanosima i osiguranje stabilnog priključenja u planinskim uslovima. Dodatni izazov predstavlja sezonska hidrologija koja sužava prozor za testiranja pod opterećenjem.
HE Shongtong-Karcham
Još jedan veliki himalajski projekat, HE Shongtong-Karcham snage 450 MW, planiran je za završetak u novembru 2026. godine. Dugi period izgradnje donosi dodatne zahtjeve za reviziju građevinskih struktura, zamjenu dotrajale opreme i precizno usklađivanje izvođača.
Podzemne mašinske hale i dugački tuneli zahtijevaju posebnu pažnju pred puštanje u rad, kako bi se osigurala drenaža i dugoročna stabilnost objekta.
Škotska: Nadogradnja postojećih kapaciteta
HE Cruachan
U Škotskoj, hidroelektrana Cruachan ulazi u novu fazu modernizacije. Iako se ne radi o novoj izgradnji, planirana puštanja u rad renoviranih jedinica tokom 2026. i 2027. godine donose značajan sistemski doprinos.
Inženjerski izazovi uključuju precizno planiranje prekida u radu, privremene konfiguracije sistema, te usklađivanje novih sistema upravljanja sa starijom opremom, bez narušavanja stabilnosti.
Nigerija: Mali projekti, veliki izazovi
HE Balanga
Na brani Balanga u Nigeriji gradi se mala hidroelektrana snage 620 kW, finansirana sredstvima Evropske unije, sa planiranim puštanjem u rad u martu 2026. godine.
Iako male snage, ovakvi projekti se često suočavaju sa nesrazmjerno velikim izazovima u pogledu mrežne integracije. Slaba lokalna infrastruktura, regulacija napona i koordinacija zaštite mogu značajno odgoditi planirane rokove. Balanga pokazuje koliko je važno u ranoj fazi uvezati elektro i mrežne aspekte, čak i za skromne instalacije.
Španija: Iskorišćavanje postojećih brana
HE Rioseco
U Asturiji, kompanija EDP razvija hidroelektranu od 3,2 MW na brani Rioseco, opremljenu sa dvije cross-flow turbine po 1,6 MW. Puštanje u rad planirano je za 2026. godinu.
Ovakvi projekti su sve privlačniji na zrelim tržištima jer donose dodatni kapacitet bez velikih građevinskih intervencija. Ključni izazovi su integracija sa postojećim radom brane, upravljanje sedimentima i osiguranje da nova mašinska sala ne ugrozi bezbjednosne funkcije brane.
Kirgistan: Regionalni balans i lokalna snabdijevanja
HE Kulanak
Hidroelektrana Kulanak snage 100 MW u Kirgistanu planirana je za puštanje u rad tokom 2026. godine. Ovakvi srednje veliki projekti igraju dvostruku ulogu: osiguravaju domaće snabdijevanje i pomažu u regionalnom balansiranju sistema.
Najveći izazovi uključuju upravljanje nanosima, prilagođavanje sezonskoj hidrologiji i spremnost prenosne infrastrukture. U fazi puštanja u rad ključna postaje koordinacija između stanja elektrane i dostupnosti mreže.
Angola: Među najvećima u Africi
HE Caculo Cabaça
Ova hidroelektrana ostaje jedan od najvećih energetskih poduhvata u Africi. Iako se 2026. i dalje navodi kao mogući datum puštanja u rad, vremenski okviri ostaju neizvjesni.
Kod projekata ove veličine, razlika između građevinske završnice, sinhronizacije prve jedinice i pune komercijalne eksploatacije može biti značajna. Ključni faktori su isporuka transformatora, snaga sistema za početno napajanje, fazna dinamika puštanja jedinica i spremnost za održavanje.
Od planinskih predjela Indije i Kirgistana, do brdovitih zona Škotske i Iberijskog poluostrva, hidroenergetski projekti koji se privode kraju do 2026. godine otkrivaju globalne trendove: rastući značaj reverzibilnih sistema, iskorišćavanje postojeće infrastrukture i potrebu za sofisticiranom mrežnom integracijom. Crna Gora, koja se nalazi u fazi odlučivanja o svojim hidroenergetskim prioritetima, može iz ovih primjera izvući važne pouke o tome šta znači dugoročno planirati, projektovati i upravljati energetskom infrastrukturom u eri energetske tranzicije.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Free-pik
