Požari koji već danima zahvataju djelove Španije i Francuske prerasli su u jednu od najozbiljnijih ovogodišnjih vatrenih kriza u Evropi. Hiljade vatrogasaca pokušavaju da iskoriste kratko razdoblje povoljnijih vremenskih prilika, prije nego što novi porast temperature ponovo oteža gašenje.
Razmjere požara u Španiji jasno se vide na satelitskom snimku koji je objavio Copernicus. Snimak satelita Sentinel-3, napravljen 26. jula, prikazuje gust siv dim koji se širi iznad centralnih i zapadnih djelova zemlje, dok detaljniji prikaz sa satelita Sentinel-2 bilježi aktivni front na istočnoj strani velikog požarišta zapadno od Madrida.
Španska vlada je 23. jula proglasila vanrednu situaciju na nacionalnom nivou zbog istovremenog širenja više velikih požara. Više od 100.000 ljudi evakuisano je ili je dobilo nalog da ostane u zatvorenom, dok su u gašenje uključene stotine vatrogasaca, pripadnici Vojne jedinice za vanredne situacije, kao i brojni avioni i helikopteri.
Među najkritičnijim područjima je Sierra Oeste, zapadno od Madrida, gdje su se požari koji su izbili kod Almoroksa, Vilje del Prada i San Martina de Valdeiglesijasa spojili u jednu veliku vatrenu cjelinu. Prema podacima Copernicusa, samo taj požar zahvatio je više od 27.000 hektara.
Drugi prioritetni front nalazi se oko grada la Val d’Uikso, u provinciji Kasteljon, oko 50 kilometara sjeverno od Valensije. Vatrogascima tamo posao dodatno otežavaju neeksplodirana ubojna sredstva iz vremena Španskog građanskog rata, koja detoniraju kada vatra stigne do područja na kojem se nalaze.
Copernicusova služba za upravljanje vanrednim situacijama aktivirala je komponentu za brzo kartiranje, koja nadležnim službama obezbjeđuje podatke o granicama požarišta, zahvaćenoj površini i promjenama na terenu. Satelitsko praćenje posebno je važno kada se više frontova spaja, a dim onemogućava potpun pregled požara iz vazduha.
Francuska vatra se približila Bordou
Jednako ozbiljna situacija razvila se na jugozapadu Francuske. Najveći požar zahvatio je Žirondu, područje velikih borovih šuma, vinskih zasada i turističkih mjesta u okolini Bordoa. Vatreni front se u jednom trenutku približio na oko 15 kilometara od šireg gradskog područja.
Do 27. jula u Žirondi je izgorjelo više od 42.000 hektara, oštećeno je više od 240 kuća, a za svega četiri dana evakuisano je više od 200.000 ljudi. Ukupan broj evakuisanih u Francuskoj porastao je na oko 220.000.
Francuski ministar unutrašnjih poslova Loran Nunez saopštio je da se požar tokom noći nije dalje širio i da je stabilizovan, ali je naglasio da još nije stavljen pod kontrolu. Od početka godine u Francuskoj je u požarima izgorjelo više od 116.000 hektara šuma i drugog rastinja, što je već znatno više od ukupne površine zahvaćene tokom prošle godine.
Pred vatrogascima je, međutim, još dug posao. Francuske službe upozoravaju da bi potpuno gašenje pojedinih djelova požarišta moglo trajati sedmicama, pa i mjesecima, jer vatra može dugo tinjati u zemljištu i organskom materijalu. Posebnu zabrinutost izaziva najavljeni povratak temperatura do 37 stepeni u okolini Bordoa.
Prosječne maksimalne julske temperature u Bordou i Avili ove godine iznosile su oko 32 stepena, gotovo šest stepeni više od prosjeka za period od 1961. do 1990. godine. Dugotrajna toplota, nedostatak vlage u zemljištu i suva vegetacija omogućili su da početni požari prerastu u fronte koje se veoma brzo šire i počinju da utiču na atmosferu iznad sebe.
Kad požar počne da stvara sopstveno vrijeme
Upravo je iznad požarišta u Žirondi zabilježen fenomen koji dodatno otežava predviđanje pravca i brzine širenja vatre. Riječ je o pirokumulonimbusima, snažno razvijenim olujnim oblacima koje ne pokreće uobičajeno zagrijavanje tla, već ogromna količina toplote oslobođena u požaru. Nije riječ o mikroklimi u uobičajenom smislu, već o lokalnom vremenskom sistemu koji stvara sam požar.
Pirokumulonimbusi, poznati i kao „pyroCb“ oblaci, su ogromni olujni sistemi koji nastaju iznad velikih požara u prirodi. Formiraju se kada vatra oslobodi toliku količinu energije i toplote da se vreo vazduh, zajedno sa dimom i vodenom parom, velikom brzinom podigne visoko u atmosferu.
Kako se stub dima uspinje kroz slojeve sa sve nižim atmosferskim pritiskom, vazduh se hladi, a vodena para kondenzuje i obrazuje oblak. Ako je požar dovoljno velik, a atmosfera pogodna za snažno vertikalno strujanje, taj oblak može prerasti u razvijeni olujni sistem sposoban da stvara snažne vjetrove i električna pražnjenja.
Pirokumulonimbusi mogu dosegnuti visinu od 10 do 15 kilometara i prodrijeti u stratosferu. NASA ih je zbog njihove veličine, snage i neposredne povezanosti sa vatrom slikovito nazvala „zmajevima među oblacima koji bljuju vatru“.
„To je prava oluja koja se formira unutar požarnog stuba“, objasnio je za The Guardian Rik Mekrej, pridruženi profesor i član istraživačke grupe za požare u prirodi Univerziteta Novog Južnog Velsa. Prema njegovim riječima, takvi sistemi mogu zahvatiti približno 10.000 kubnih kilometara atmosfere, zbog čega njihov uticaj daleko prevazilazi prostor neposredno iznad požarišta.
Pojava takvog oblaka označava trenutak u kojem požar više ne zavisi samo od postojećih vremenskih uslova, već počinje da ih mijenja. Snažna strujanja koja nastaju unutar pirokumulonimbusa mogu ubrzati vatru ispod njega i naglo promijeniti pravac njenog kretanja. Vjetar tada raspiruje plamen, prenosi žar i užarene ostatke vegetacije, a nove munje mogu izazvati dodatna žarišta daleko od prvobitnog fronta.
Požar na taj način počinje da proizvodi dio vremenskih uslova koji ga dalje hrane. Za vatrogasce na terenu to znači da se ponašanje vatre teže predviđa, dok snažni udari vjetra mogu za veoma kratko vrijeme promijeniti bezbjednu zonu ili otvoriti potpuno novi pravac širenja požara.
Pojava koja se bilježi sve češće
Australija je prve pirokumulonimbuse počela češće da registruje početkom ovog vijeka, a stručnjaci smatraju da njihova pojava postaje sve učestalija. Takvi oblaci formirali su se i tokom velikih požara u Kaliforniji 2022. godine.
Njihovo moguće formiranje iznad Francuske otvorilo je, međutim, pitanje da li je riječ o novoj pojavi za tu zemlju. Prema navodima koje je prenio The Guardian, ukoliko bi opažanja bila potvrđena, to bi bila prva zvanično zabilježena pojava pirokumulonimbusa u Francuskoj.
Za Mekreja je od utvrđivanja da li je jedan takav oblak već postojao važnije pravovremeno prepoznavanje uslova za nastanak narednog.
„Ovo je prvi put da Francuska mora izričito da uzme u obzir mogućnost pojave pirokumulonimbusa“, rekao je za The Guardian. „Pitanje nije toliko da li se jedan formirao prije nekoliko dana. Važnije je da li novi dolazi u utorak ili srijedu ove sedmice.“
Učestalije formiranje ovih oblaka povezano je sa promjenama koje istovremeno zahvataju površinu tla i više slojeve atmosfere. Klimatska kriza povećava vjerovatnoću dugih toplotnih talasa, isušivanja zemljišta i vegetacije i nastanka veoma intenzivnih požara. Istovremeno se mijenjaju atmosferski uslovi koji određuju koliko visoko i kojom snagom može da se podigne stub toplote i dima.
„Nije riječ samo o jednostavnom povećanju temperature. Ovo su klimatske promjene u svom punom obimu“, objašnjava Mekrej. „Mijenja se atmosfera, mijenjaju se vremenski uslovi pri površini i mijenjaju se brojne druge okolnosti.“
Prema prognozama na koje se pozvao The Guardian, Francusku je od utorka, 28. jula, mogao zahvatiti novi toplotni talas, sa temperaturama do 40 stepeni u pojedinim djelovima zemlje.
„Područje izuzetno toplog vazduha kretaće se iz pravca Češke i prolaziti ovim dijelom Evrope tokom četiri ili pet dana“, upozorio je Mekrej. Takav razvoj vremena ostavlja vatrogascima malo prostora za predah, jer svaki novi porast temperature dodatno isušuje vegetaciju i može ponovo pojačati požare koji još nijesu u potpunosti ugašeni.
Španija i Francuska sada pokušavaju da zaustave glavne fronte prije novog toplotnog talasa. Pomoć stiže i kroz evropski Mehanizam civilne zaštite, u vidu aviona, helikoptera i dodatnih vatrogasnih ekipa. Ipak, stanje na terenu pokazuje da se ovogodišnja sezona požara više ne mjeri samo brojem žarišta, već pojavom vatrenih sistema dovoljno snažnih da mijenjaju i vrijeme iznad sebe.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Unsplash
