Evropski parlament usvojio je rezoluciju o Izvještaju Evropske komisije o Albaniji za 2025. godinu, u kojoj je uputio oštre poruke u vezi sa dešavanjima u zaštićenom području Vjosa–Narta. Poslanici su izrazili ozbiljnu zabrinutost zbog aktuelnih aktivnosti unutar ovog vrijednog prirodnog područja i jasno poručili da su vladavina prava i poštovanje evropskih standarda zaštite životne sredine uslovi od kojih nema odstupanja na putu ka članstvu u Evropskoj uniji.
U usvojenoj rezoluciji Evropski parlament poziva Albaniju da ukine izmjene Zakona o zaštićenim područjima iz 2024. godine. Upravo su te izmjene omogućile intervencije koje su, prema ocjenama brojnih organizacija za zaštitu prirode, dovele do devastacije jednog od najznačajnijih prirodnih područja Mediterana i izazvale najveći talas građanskih protesta u Albaniji u posljednjih nekoliko decenija.
Parlament je istovremeno zatražio i trenutni moratorijum na izdavanje novih dozvola, izvođenje građevinskih radova i svih razvojnih zahvata unutar zaštićenih područja, sve dok se sporni djelovi zakona ne stave van snage i dok se ne obezbijedi puna usklađenost sa evropskim pravilima zaštite prirode.
Ova odluka dolazi nakon gotovo tri sedmice intenzivnih protesta širom Albanije. Više od 100.000 građana izašlo je na ulice u onome što su međunarodni mediji nazvali „Revolucijom flamingosa“. Protesti su usmjereni protiv krčenja šuma, uništavanja drevnih pješčanih dina i degradacije zaštićenih staništa unutar Zaštićenog pejzaža Vjosa–Narta.
Posebna pažnja u rezoluciji posvećena je upravo izmjenama Zakona o zaštićenim područjima iz 2024. godine. Evropski parlament ocjenjuje da one omogućavaju izgradnju velike turističke infrastrukture unutar zaštićenih zona, dok se istovremeno slabe ključni mehanizmi kontrole i zaštite životne sredine. Poslanici su izrazili zabrinutost i zbog albanskog Zakona o strateškim investicijama, upozoravajući da ubrzane procedure izdavanja dozvola mogu dovesti do zaobilaženja neophodnih procjena i nadzora u ekološki osjetljivim područjima.
Današnje glasanje pokazalo je i određene razlike između stavova Evropskog parlamenta i Evropske komisije. Naime, evropska komesarka Marta Kos saopštila je 15. juna da je Komisija dobila uvjeravanja od albanske vlade da će biti sprovedena procjena uticaja na životnu sredinu. Međutim, kritičari takvog pristupa podsjećaju da su građevinski radovi već izvođeni bez dozvola, bez javne transparentnosti i bez prethodno sprovedene procjene uticaja na životnu sredinu. Zbog toga smatraju da je Evropski parlament u ovom slučaju zauzeo odlučniji stav u odbrani evropskog zakonodavstva.
Razlog zbog kojeg slučaj Vjosa–Narta izaziva pažnju i van granica Albanije leži u izuzetnom značaju ovog područja. Zaštićeni pejzaž Vjosa–Narta dio je posljednjeg očuvanog deltastog sistema na Mediteranu. Na tom prostoru registrovano je više od 200 vrsta ptica i preko 70 ugroženih biljnih i životinjskih vrsta. Područje se nalazi na jednom od najvažnijih migratornih koridora u Evropi, a predstavlja i ključno stanište za sredozemnu medvjedicu i glavatu morsku kornjaču.
Riječ je o vrstama koje su države članice Evropske unije, uključujući Grčku, Italiju i Hrvatsku, obavezne da štite kroz sopstvene zakonske okvire. Zbog toga se posljedice eventualne degradacije ovog područja ne bi zadržale samo unutar granica Albanije.
Prema navodima organizacija koje prate situaciju na terenu, od početka maja 2026. godine građevinski radovi se odvijaju unutar zaštićenog područja bez objavljenog projekta, bez procjene uticaja na životnu sredinu, bez javne rasprave i bez važećih dozvola. Takva praksa, kako navode, direktno je suprotna obavezama koje je Albanija preuzela u procesu pristupanja Evropskoj uniji, kako kroz usklađivanje sa evropskom pravnom tekovinom u oblasti životne sredine, tako i kroz obaveze iz Klastera 1 koji se odnosi na vladavinu prava.
Ovi događaji nadovezuju se na već postojeće kontroverze povezane sa izgradnjom Međunarodnog aerodroma Vlora, čija je gradnja u istom području započela još u novembru 2021. godine.
Joni Vorpsi, rukovodilac sektora za javne politike i zagovaranje u organizaciji PPNEA, ocijenio je da je zahtjev Evropskog parlamenta za hitnim moratorijumom upravo ono što je potrebno kako bi se zaštitila Vjosa–Narta.
„Poziv Evropskog parlamenta na hitni moratorijum upravo je ono što nam je potrebno u borbi za zaštitu Vjose–Narte. On albanskim vlastima daje vrijeme i jasnu priliku da svoje postupanje usklade sa evropskim standardima zaštite prirode i izbjegnu nepovratne greške koje bi mogle usporiti evropski put Albanije. Želimo da Albanija bude dio evropske porodice i upravo zato ne smijemo dozvoliti da ovdje pogriješimo“, rekao je Vorpsi.
Sličnu poruku uputila je i Anouk Puymartin, šefica sektora za javne politike organizacije BirdLife Europe.
„Evropski parlament je danas stao uz hiljade Albanaca koji protestuju na ulicama Tirane. Ovim glasanjem poslata je jasna poruka da nije moguće postati članica Evropske unije dok se bagerima uništavaju zaštićena močvarna područja i zaobilaze sopstveni zakoni. Zaštita Vjose–Narte i poštovanje Direktive o pticama i Direktive o staništima predstavljaju osnovni uslov za pristupanje Evropskoj uniji. Građani Albanije koji protestuju već su prepoznali da su odbrana prirode i odbrana demokratije ista borba. Danas je to potvrdio i Evropski parlament“, poručila je ona.
Pored situacije u Albaniji, u evropskim institucijama postoji i zabrinutost da bi sličan pristup mogao poslužiti kao model i drugim zemljama Zapadnog Balkana koje teže članstvu u Evropskoj uniji. Upravo zbog toga, poruka današnjeg glasanja prevazilazi granice jedne države.
Evropski parlament jasno je stavio do znanja da razvojni projekti koji potkopavaju zaštitu prirode, slabe vladavinu prava i zaobilaze ekološke procedure nisu kompatibilni sa procesom pristupanja Evropskoj uniji.
J.M.
Izvor: BirdLife International
Naslovna fotografija: PPNEA
