Evropska unija napravila je još jedan korak ka strožoj zaštiti svojih voda, nakon što su Evropski parlament i Savjet EU postigli privremeni politički dogovor o ažuriranju lista zagađujućih supstanci koje će se pratiti i kontrolisati u površinskim i podzemnim vodama širom Unije. Riječ je o izmjenama koje bi trebalo da usklade evropske propise sa najnovijim naučnim saznanjima o hemikalijama i drugim supstancama koje predstavljaju rizik za životnu sredinu i zdravlje ljudi.
Dogovor podrazumijeva izmjene tri ključna evropska propisa: Okvirne direktive o vodama, Direktive o standardima kvaliteta životne sredine i Direktive o podzemnim vodama. Evropska komisija ocjenjuje da će nova pravila doprinijeti većoj otpornosti EU na probleme povezane sa vodnim resursima, ali i predstavljati važan dio šire politike usmjerene ka cilju nultog zagađenja.
Jedna od najznačajnijih novina odnosi se na takozvane PFAS supstance, poznate i kao „vječne hemikalije“, koje su posljednjih godina sve češće u fokusu naučne i regulatorne javnosti zbog svoje dugotrajnosti i mogućih štetnih posljedica po zdravlje i ekosisteme. Novi dogovor uvodi strogi standard kvaliteta za zbir od 25 PFAS supstanci u površinskim vodama, uključujući i trifluorosirćetnu kiselinu (TFA).
Istovremeno, isti strogi standard biće primijenjen i na četiri najopasnije PFAS supstance u podzemnim vodama. Pored toga, države članice pratiće i širi skup od 20 PFAS jedinjenja, u skladu sa Direktivom o vodi za piće. Taj dio posebno je značajan jer podzemne vode predstavljaju glavni izvor pijaće vode u velikom broju evropskih zemalja.
Nova pravila obuhvatiće i dodatne pesticide, kao i produkte njihove razgradnje, zatim bisfenol A, hemikaliju koja se koristi u proizvodnji plastike i ambalaže, ali i određene farmaceutske proizvode, među kojima su pojedini ljekovi protiv bolova i upala, kao i neki antibiotici. Sporazum uvodi i obavezna ispitivanja efekata endokrinih disruptora, supstanci koje mogu uticati na hormonalni sistem ljudi i životinja.
Pored dodavanja novih zagađivača, evropske institucije su ažurirale i postojeće granične vrijednosti za supstance koje se već nalaze na listama prioriteta. U isto vrijeme, šest supstanci koje više ne predstavljaju rizik na nivou cijele Evropske unije biće prebačeno na liste zagađivača od nacionalnog značaja, prije svega zahvaljujući mjerama kojima je njihova upotreba već ograničena ili zabranjena.
Poseban akcenat stavljen je i na bolju razmjenu podataka i prekograničnu saradnju. Nova pravila trebalo bi da olakšaju dijeljenje podataka o monitoringu između država članica i Evropske komisije putem digitalnih alata, ali i da uvedu obavezna upozorenja nizvodnim riječnim slivovima nakon ekoloških incidenata.
Cjelokupan proces dio je šire reforme evropske politike upravljanja vodama. Evropska komisija još je u oktobru 2022. godine predstavila predlog revizije lista zagađivača u površinskim i podzemnim vodama, u okviru Evropskog zelenog dogovora i Akcionog plana za nulto zagađenje.
Osnovu evropske politike u ovoj oblasti čini Okvirna direktiva o vodama, koja obavezuje države članice da kroz planove upravljanja riječnim slivovima i programe mjera štite i, gdje je potrebno, obnavljaju vodna tijela kako bi se postigao takozvani „dobar status voda“. Taj pojam ne podrazumijeva samo hemijsku ispravnost, već i očuvan ekološki status rijeka, jezera i podzemnih voda.
Pored same Okvirne direktive, sistem se oslanja i na dvije dodatne direktive, onu koja reguliše kvalitet i količinu podzemnih voda, te Direktivu o standardima kvaliteta površinskih voda. Evropska pravila nalažu da se liste prioritetnih zagađivača preispituju najmanje svakih šest godina, kako bi regulatorni okvir mogao pratiti nova naučna saznanja i pojavu novih supstanci u životnoj sredini.
Prije nego što nova pravila stupe na snagu, potrebno je da ih formalno usvoje Evropski parlament i Savjet Evropske unije. Nakon objavljivanja u Službenom listu EU, Direktiva će stupiti na snagu za 20 dana, dok će države članice imati rok do 22. decembra 2027. godine da izmjene prenesu u svoje nacionalno zakonodavstvo.
J.M.
Naslovna fotografija:
