Evropska komisija usvojila je 13. jula dvije mjere kojima bi trebalo da budu završene pripreme za početak primjene Uredbe Evropske unije o sprečavanju krčenja šuma, poznate kao EUDR. Nova pravila počeće da se primjenjuju krajem decembra, ali su prije toga dodatno izmijenjeni lista obuhvaćenih proizvoda i način rada informacionog sistema preko kojeg će kompanije dokazivati porijeklo robe.
Delegiranim aktom ažuriran je i pojednostavljen spisak proizvoda na koje se Uredba odnosi, dok su Sprovedbenim aktom utvrđena tehnička pravila za podnošenje izjava o dužnoj pažnji i pojednostavljenih deklaracija.
Ove mjere nadovezuju se na izmjene zakonodavstva dogovorene u decembru 2025. godine i dio su šireg paketa pojednostavljenja koji je Komisija predstavila u maju. Njihov cilj je da kompanijama, državama članicama i trgovinskim partnerima EU pruže veću pravnu sigurnost prije nego što obaveze iz Uredbe počnu da se primjenjuju.
Koji proizvodi izlaze, a koji ulaze u sistem
Najviše konkretnih promjena donosi ažuriranje Aneksa I Uredbe, u kojem se nalazi lista proizvoda izvedenih iz osnovnih roba povezanih sa krčenjem šuma.
Nakon konsultacija sa zainteresovanim stranama i razmatranja komentara javnosti, Komisija je odlučila da iz područja primjene Uredbe ukloni goveđe kože i kožu, protektirane gume, soju namijenjenu sjetvi, proizvode od vulkanizovane gume, transportne i pogonske trake, kao i sjedišta za vazduhoplove i motorna vozila.
Istovremeno su na listu dodati instant kafa, određeni derivati palminog ulja i zamrznuti goveđi jezici.
Kako bi se kompanijama ostavilo dovoljno vremena da se prilagode, proizvodi koji su sada prvi put uključeni u sistem neće odmah podlijegati obavezama iz Uredbe. Za njih će se EUDR primjenjivati od 30. decembra 2027. godine.
Izmjene ne mijenjaju listu osnovnih roba koje su obuhvaćene evropskim pravilima, već samo spisak proizvoda koji se od njih dobijaju. Uredba se i dalje odnosi na goveda, kakao, kafu, palmino ulje, kaučuk, soju i drvo.
Delegiranim aktom dodatno je pojašnjeno da se pravila ne odnose na uzorke i proizvode koji se koriste za analize, preglede i testiranja. Uvedena su i ciljana izuzeća za pojedine kategorije, među kojima su otpad, korišćeni i polovni proizvodi, ambalažni materijali i proizvodi upotrijebljeni u proizvodnji ljekova.
Akt će prije stupanja na snagu biti upućen Evropskom parlamentu i Savjetu Evropske unije, koji imaju pravo da ga preispitaju.
Informacioni sistem za praćenje porijekla robe
Druga usvojena mjera odnosi se na tehnička pravila za rad EUDR informacionog sistema. Preko tog sistema operateri će dostavljati izjave kojima potvrđuju da su provjerili porijeklo proizvoda i procijenili rizik da su oni povezani sa krčenjem ili degradacijom šuma.
Ažurirani sistem uvodi nekoliko operativnih pojednostavljenja koja su tražile države članice i predstavnici privrede. Među njima su pojednostavljene izjave za mikro i male primarne operatere, kao i nove tehničke specifikacije za automatizovane aplikacione programske interfejse, poznate kao API. Takvi interfejsi omogućavaju kompanijama da sopstvene digitalne sisteme povežu sa evropskom platformom i da podatke dostavljaju automatizovano, bez ručnog unošenja svake pojedinačne izjave.
Komisija je najavila da će dodatne funkcionalnosti biti uvedene kasnije tokom ljeta. Informacioni sistem je, nakon neophodnih tehničkih izmjena, ponovo otvoren krajem juna.
Planirano je i dalje unapređenje platforme, redovno ažuriranje prateće dokumentacije i organizovanje obuka za kompanije. Prve obuke trebalo bi da počnu krajem jula.
Dokazivanje da roba nije povezana sa krčenjem šuma
Osnovni cilj Uredbe je da proizvodi koji se prodaju na tržištu Evropske unije ili se iz nje izvoze ne doprinose krčenju i degradaciji šuma.
Pravila obuhvataju sedam osnovnih roba koje su povezane sa rizikom od deforestacije: goveda, kakao, kafu, palmino ulje, kaučuk, soju i drvo. Pored njih, Uredba se odnosi i na niz izvedenih proizvoda, od prehrambenih artikala i namještaja do proizvoda od gume, papira i kože, u zavisnosti od konačnog sadržaja usvojenog Aneksa.
Kompanije koje takvu robu stavljaju na tržište EU ili je izvoze moraće da pokažu da ona nije proizvedena na zemljištu na kojem je nakon propisanog referentnog datuma došlo do krčenja šuma. Moraće i da potvrde da je proizvodnja bila usklađena sa relevantnim zakonima zemlje porijekla.
To podrazumijeva prikupljanje podataka o dobavljačima i mjestu proizvodnje, procjenu rizika i, kada je potrebno, preduzimanje dodatnih mjera kako bi se utvrđeni rizik sveo na zanemarljiv nivo. Rezultati tog postupka dostavljaće se evropskom informacionom sistemu kroz izjave o dužnoj pažnji.
Komisija navodi da je Uredba i prije početka formalne primjene već podstakla promjene u javnom i privatnom sektoru. Prema njenoj ocjeni, pripreme za nova pravila povećale su transparentnost lanaca snabdijevanja i otvorile nove tržišne mogućnosti za proizvode čija proizvodnja nije povezana sa uništavanjem šuma.
Da li će izmijenjena pravila istovremeno biti dovoljno praktična za kompanije i dovoljno snažna da spriječe prebacivanje ekološkog rizika izvan evropskog tržišta, zavisiće od njihove primjene, kvaliteta kontrola i odluka koje Evropski parlament i države članice donesu tokom završnog razmatranja usvojenih akata.
Završetak paketa pojednostavljenja
Mjerama usvojenim 13. jula zaokružen je paket pojednostavljenja koji je Evropska komisija predstavila u maju 2026. godine. Paket je već uključivao ažurirani dokument sa smjernicama i novu verziju najčešće postavljanih pitanja i odgovora. Smjernice, koje su ranije bile dostupne samo na engleskom jeziku, sada su formalno usvojene na svim službenim jezicima Evropske unije.
Komisija smatra da ove mjere, zajedno sa zakonodavnim izmjenama dogovorenim u decembru prošle godine, stvaraju veću pravnu sigurnost i predvidivost za kompanije i nadležne organe, a da pritom ne dovode u pitanje djelotvornu primjenu Uredbe.
Za velike i srednje operatere EUDR će se primjenjivati od 30. decembra 2026. godine. Isti rok važi i za mikro i male operatere koji su već obuhvaćeni postojećom Uredbom EU o drvetu. Ostali mikro i mali operateri dobiće dodatnih šest mjeseci za prilagođavanje, pa će za njih obaveze početi da važe 30. juna 2027. godine.
Spor oko izuzimanja kože
Odluka da se koža i goveđe kože uklone sa liste izazvala je oštru reakciju Fondacije za prašume Norveške (Rainforest Foundation Norway). Fondacija je pozdravila proširenje pravila na određene derivate palminog ulja, ocjenjujući da regulisanje proizvoda sa visokim rizikom od krčenja šuma odavno kasni i da uključivanje palminog ulja može pomoći smanjenju pritiska na šumska područja.
Istovremeno, njen direktor Toerris Jaeger ocijenio je da je izuzimanje kože ozbiljan propust. Organizacija godinama, zajedno sa ekološkim, organizacijama za ljudska prava i predstavnicima autohtonih naroda, traži da koža ostane obuhvaćena Uredbom, jer potiče iz istih lanaca uzgoja goveda koji predstavljaju jedan od važnih pokretača krčenja tropskih šuma.
Fondacija odbacuje tvrdnju dijela industrije da je koža samo otpadni proizvod proizvodnje mesa. Kako navodi, riječ je o vrijednom pratećem proizvodu sa sopstvenim globalnim lancem snabdijevanja, u koji su uključene i velike modne kuće i luksuzni brendovi. Budući da kože potiču iz istih sistema uzgoja goveda povezanih sa rizikom od deforestacije, njihovo isključivanje, prema ovoj organizaciji, ostavlja značajnu prazninu u evropskim pravilima.
Jaeger je odluku Komisije opisao kao popuštanje pred pritiskom industrije kože i propuštenu priliku u trenutku kada su preostale tropske prašume izložene velikom pritisku. Pozvao je Evropski parlament i države članice da tokom predstojećeg preispitivanja Delegiranog akta pokušaju da obezbijede što snažniju verziju propisa.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Pixabay
