Naučnici su tokom samo jedne godine uspjeli da identifikuju čak 1.121 novu morsku vrstu, otvarajući još jedan prozor u svijet okeana koji čovječanstvo i dalje poznaje tek djelimično. Otkrića dolaze iz različitih djelova planete: od dubina Koralnog mora uz obalu Australije, preko vulkanskih podmorskih planina Japana, pa sve do pećina Mediterana kod francuskog Marseja. Iza svega stoji međunarodna inicijativa Ocean Census, najveća svjetska misija posvećena ubrzanom otkrivanju života u okeanima.
Rezultati su predstavljeni u Londonu 19. maja, a istraživači poručuju da je riječ o važnom koraku ne samo za biologiju i taksonomiju, već i za buduću zaštitu okeana. Procjene pokazuju da je čak do 90% morskih vrsta još uvijek nepoznato nauci, što znači da se ogromni djelovi života na Zemlji i dalje nalaze izvan ljudskog znanja.
U prethodne tri godine Ocean Census organizovao je 13 ekspedicija u nekim od najudaljenijih i najmanje istraženih djelova svjetskih okeana, u saradnji sa organizacijama JAMSTEC, CSIRO i Schmidt Ocean Institute. Naučnici naglašavaju da prikupljanje ovakvih podataka nije samo akademsko pitanje. Bez detaljnog razumijevanja morskog biodiverziteta, države i međunarodne institucije imaju veoma ograničene mogućnosti da planiraju ozbiljnu zaštitu okeanskih ekosistema.
Dr Michelle Taylor, rukovoditeljka naučnog sektora Ocean Census-a, upozorava da se mnoge vrste nalaze pod prijetnjom nestanka prije nego što ih nauka uopšte uspije registrovati.
„Nalazimo se u trci s vremenom da razumijemo i zaštitimo život u okeanu. Hiljade vrsta godinama su ostajale u svojevrsnom naučnom limbu, jer tempo otkrivanja nije mogao pratiti stvarnost. Sada pokušavamo da uklonimo to usko grlo“, kazala je Taylor.
Tajanstvena „morska sablast“ iz dubina Australije
Među najzanimljivijim otkrićima nalazi se nova vrsta himere, neobične dubokomorske ribe koju često nazivaju i „duh ajkulom“. Ova životinja otkrivena je u Morskom parku Koralnog mora, na dubinama između 802 i 838 metara.
Himere predstavljaju daleke srodnike ajkula i raža, ali su se od njihove evolutivne linije odvojile prije gotovo 400 miliona godina, mnogo prije pojave dinosaurusa. Vrstu je identifikovao taksonom dr William White tokom ekspedicije australijske naučne organizacije CSIRO kod obale Kvinslenda.
Otkriće dolazi u trenutku kada su mnoge vrste hrskavičavih riba pod ozbiljnim pritiskom. Naučnici procjenjuju da je čak trećina ajkula, raža i himera danas ranjiva ili ugrožena izumiranjem.
Život unutar „staklenog zamka“
Još jedno neobično otkriće dolazi iz Japana, sa vulkanskih podmorskih planina u lancu Shichiyo. Tokom ekspedicije Ocean Census JAMSTEC-Shinkai Japan 2025. godine, istraživači su pronašli novu vrstu mnogočekinjastog (polihete) crva koji živi unutar strukture staklenog sunđera.
Sunđeri ovog tipa imaju skelet napravljen od kristalnog silicijuma, pa njihova unutrašnjost podsjeća na delikatne staklene komore. Naučnici su zato ovu vrstu opisali kao organizam koji živi u svojevrsnom „staklenom zamku“.
Vrsta je nazvana Dalhousiella yabukii, po glavnom istraživaču misije dr Akinoriju Yabukiju, dok je otkriće potpisao dr Nato Jimi. Nalazi su objavljeni u časopisu The Zoological Journal of the Linnean Society.
Sitni crvi sa potencijalom za medicinu
U plitkim vodama Istočnog Timora naučnici su identifikovali novu vrstu pljosnatog crva iz grupe Nemertea. Na prvi pogled riječ je o veoma malim organizmima, kraćim od tri centimetra, ali istraživače je posebno zainteresovala njihova intenzivna pigmentacija i snažna hemijska odbrana.
Prema riječima naučnika, jarke boje vjerovatno služe kao upozorenje predatorima da organizam posjeduje otrovna ili neprijatna hemijska jedinjenja. Upravo ta jedinjenja privlače pažnju medicinskih istraživača, jer su neka slična jedinjenja iz ove grupe organizama već istraživana kao potencijalni tretmani za Alchajmerovu bolest i šizofreniju. Vrstu je otkrila dr Svetlana Maslakova.
Nova vrsta škampa pronađena u Mediteranu
Važno otkriće dogodilo se i mnogo bliže evropskoj obali nego što bi mnogi očekivali. U morskoj pećini kod Marseja pronađena je nova vrsta škampa, označena kao Caridion sp.
Istraživači navode da ovo pokazuje kako značajna morska otkrića nisu rezervisana samo za najudaljenije okeanske dubine. Naprotiv, i Mediteran, uprkos dugoj istoriji istraživanja, i dalje krije vrste koje nauka tek sada otkriva.
Vrstu karakterišu upadljive narandžaste šare i složeni tjelesni nastavci, a identifikovao ju je taksonom dr Hossein Ashrafi. Naučnici smatraju da ovakva otkrića imaju posebnu važnost za Mediteran, region koji je već pod snažnim pritiskom zagađenja, prekomjernog izlova i zagrijavanja mora.
Nauka pokušava da sustigne nestajanje vrsta
Jedan od najvećih problema u biologiji mora jeste spor proces formalnog opisivanja novih vrsta. Prema podacima Ocean Census-a, prosječno prođe čak 13,5 godina između trenutka kada naučnici prvi put pronađu novu vrstu i njenog zvaničnog naučnog opisa.
To stvara ozbiljan problem, jer pojedine vrste mogu nestati prije nego što budu formalno registrovane.
Kako bi ubrzali proces, Ocean Census i partneri pokrenuli su novu digitalnu platformu NOVA, koja omogućava da podaci o novootkrivenim vrstama postanu dostupni u roku od nekoliko dana ili sedmica. Sistem funkcioniše po principu otvorenog pristupa, a iza njega stoji mreža od više od 1.400 naučnika i taksonoma iz 660 institucija u 85 država.
Po prvi put, status „otkrivene vrste“ tretira se kao formalna naučna kategorija koja se može odmah evidentirati, bez čekanja višegodišnjeg procesa klasifikacije i objavljivanja.
Podaci koji mogu oblikovati globalnu zaštitu okeana
Naučnici naglašavaju da ova otkrića imaju mnogo širi značaj od same biologije. Podaci o morskom biodiverzitetu predstavljaju osnovu za međunarodne sporazume i planove zaštite okeana, uključujući Sporazum o biodiverzitetu na otvorenom moru i Globalni okvir za biodiverzitet Kunming-Montreal.
Ocean Census navodi da je prethodne tri godine proveo gradeći infrastrukturu, mreže i metode koje omogućavaju mnogo brže otkrivanje života u okeanu nego ranije. Sada žele da taj proces dodatno ubrzaju. Suosnivač inicijative, organizacija Nekton, trenutno pokušava da obezbijedi 100 miliona dolara početnog kapitala, čime bi se aktiviralo dodatnih više od 75 miliona dolara koje su partneri već obećali.
Cilj je ambiciozan: otkriti čak 100.000 novih morskih vrsta u narednim godinama.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Ocean Census NOVA
