Savremena arhitektura sve češće traži rješenja u prirodi, ali ne kroz simboliku, već kroz vrlo konkretne principe. Jedan od njih je sposobnost savijanja pod pritiskom. Drveće, koje se pod naletima vjetra njiše umjesto da puca, razvilo je tu osobinu kao oblik opstanka. Isti princip danas omogućava stabilnost visokih zgrada koje se, gotovo neprimjetno, povijaju pod uticajem jakih vjetrova ili zemljotresa.
Početkom 20. vijeka, kada su neboderi počeli da osvajaju visinu, arhitekte su taj princip prenijele u gradnju koristeći čelik. Konstrukcije su projektovane tako da budu dovoljno fleksibilne da izdrže ekstremne uslove, bez gubitka stabilnosti. Taj pristup ostaje osnova moderne gradnje, ali se izbor materijala ponovo mijenja.
Drvo kao savremeni građevinski materijal
Kako se intenziviraju klimatski izazovi, arhitekte se sve češće vraćaju drvetu, ne samo kao inspiraciji, već kao ključnom materijalu. Razvoj tehnologije omogućio je nastanak tzv. masivne drvene građe, poput unakrsno lameliranog i lijepljenog lameliranog drveta, koje se dobija spajanjem slojeva u čvrste, stabilne elemente.
Takvi materijali su istovremeno izuzetno čvrsti, djelimično fleksibilni i znatno lakši od čelika, što ih čini pogodnim za višespratne objekte. Danas se projektuju zgrade visoke i do 25 spratova, a 2022. godine u Milvokiju je otvorena zgrada Ascent MKE visoka 86 metara, koja je postala najviša drvena zgrada na svijetu.
Jedan od ključnih razloga za ovakav zaokret leži u ulozi drveta u klimatskom kontekstu. Tokom rasta, stabla apsorbuju ugljen-dioksid iz atmosfere, koji ostaje „zarobljen“ u njihovoj strukturi čak i nakon što se drvo iskoristi u gradnji.
Na taj način, zgrade od masivne drvene građe postaju svojevrsna skladišta ugljenika, za razliku od čelika i betona čija proizvodnja generiše velike emisije. Upravo iz tog razloga arhitekte sve više pomjeraju granice visine i primjene ovog materijala.
Primjer takvog pristupa je zgrada Hive u Vankuveru, završena nedavno, koja sa deset spratova predstavlja najvišu drvenu konstrukciju u Sjevernoj Americi sa sistemom otpornim na seizmičke sile. „Vraćamo se načinu gradnje koji smo nekada koristili, a to je više drveta“, ističe arhitektkinja Lindsay Duthie, čiji tim stoji iza ovog projekta.
Testovi otpornosti: drvo protiv zemljotresa
Za razliku od tradicionalne eksploatacije velikih stabala, masivna drvena građa može se proizvoditi od manjih i srednje velikih stabala. Materijal se formira rezanjem, slojevitim slaganjem i lijepljenjem, čime se izbjegava potreba za sječom starih šuma.
Takav pristup može imati i dodatnu korist za ekosisteme. Kontrolisano uklanjanje dijela stabala smanjuje prenatrpanost šuma i rizik od velikih požara. Dugogodišnja praksa potpunog suzbijanja požara poremetila je prirodne procese u šumama, jer su nekada manji požari, izazvani na primjer udarima groma, uklanjali višak vegetacije, podsticali novi rast i doprinosili većem biodiverzitetu.
Iako drvo ima brojne prednosti, savremene konstrukcije ne oslanjaju se isključivo na njega. Zgrada Hive, na primjer, koristi posebne prigušivače, svojevrsne „amortizere“, koji apsorbuju energiju i stabilizuju objekat nakon zemljotresa.
U eksperimentalnim uslovima, istraživači sa Univerziteta Kalifornija u San Dijegu testirali su desetospratnu drvenu zgradu sa centralnim elementom poznatim kao „ljuljajući zid“, pričvršćenim čeličnim šipkama za temelje. Tokom simulacije čak 88 zemljotresa, konstrukcija je ostala potpuno neoštećena.
„Ponašala se fenomenalno“, ocijenio je profesor Shiling Pei, ističući potencijal ovakvih sistema za sigurnu gradnju u seizmički aktivnim područjima.
Otpornost konstrukcije nije važna samo zbog bezbjednosti ljudi, već i zbog ukupnog ekološkog bilansa. Oštećenja zgrada zahtijevaju popravke koje podrazumijevaju dodatne emisije CO₂, a u ekstremnim slučajevima i rušenje objekta.
Dobro projektovana drvena zgrada može decenijama zadržavati ugljenik u svojoj strukturi, čime doprinosi smanjenju ukupnih emisija. „Ne gradite samo održivu, već i otpornu strukturu“, objašnjava inženjer Alessandro Palermo.
Ipak, drvene zgrade nijesu u potpunosti oslobođene drugih materijala. Metalni spojevi i dalje povezuju konstrukcijske elemente, dok se temelji najčešće izrađuju od betona, čija proizvodnja ima značajan ugljenični otisak. Inženjeri rade na unapređenju i tih procesa, ali kompromisi su i dalje prisutni.
Šta je sa požarima?
Jedno od najčešćih pitanja odnosi se na zapaljivost. Međutim, savremeni standardi i regulativa ne bi dozvolili gradnju objekata koji nijesu bezbjedni. Lamelirano drvo je projektovano tako da, u slučaju požara, formira zaštitni sloj ugljenisane površine koji štiti unutrašnju strukturu.
Taj sloj usporava dalje sagorijevanje i čuva nosivost konstrukcije, slično načinu na koji ugljenisani komadi drveta ostaju nakon logorske vatre.
Osim tehničkih i ekoloških prednosti, drvo unosi i drugačiji kvalitet u unutrašnje prostore. Za razliku od hladnih površina čelika i betona, drvo djeluje toplije i prijemčivije.
Arhitektkinja Katie Mesia ističe da ljudi prirodno teže materijalima sa kojima mogu ostvariti neposredniji odnos. Taj osjećaj bliskosti prirodi, koji se često zanemaruje u savremenoj gradnji, ponovo dolazi u fokus.
Između tradicije i inovacije
Sve više projekata pokazuje da povratak drvetu nije korak unazad, već kombinacija tradicije i savremenih tehnologija. Masivna drvena građa spaja ono što je priroda razvijala hiljadama godina sa inženjerskim rješenjima koja odgovaraju današnjim izazovima.
U takvim zgradama, ideja šume ne ostaje samo metafora, ona postaje dio same konstrukcije.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Tim Hursley
