Geotermalna energija u Evropi sve više izlazi iz uskog kruga specifičnih geografskih zona i postaje realna opcija za širu energetsku tranziciju kontinenta. Ono što je decenijama važilo za tehnologiju vezanu gotovo isključivo za Island ili pojedine djelove Italije i Turske, danas dobija sasvim drugačiji kontekst zahvaljujući tehnološkom napretku.
Veliki potencijal ispod površine
Priča o geotermalnoj energiji u Evropi počinje još početkom 20. vijeka. Prva geotermalna elektrana na svijetu puštena je u rad 1904. godine u italijanskom Larderelu, i radi i danas. Taj kontinuitet govori o pouzdanosti ovog izvora energije, ali i o njegovom dugom, često zanemarenom razvoju.
Do 2024. godine u Evropi je bilo 147 geotermalnih elektrana, od kojih je 21 u pogonu duže od 25 godina. Ukupna proizvodnja dostigla je oko 20 teravat-sati (TWh) električne energije godišnje, uz instalirani kapacitet nešto veći od 3,5 gigavata (GW). Za ilustraciju, jedan TWh može napajati približno 90.000 domaćinstava tokom godine.
Uprkos dugoj istoriji, geotermalna energija u Evropi i dalje koristi samo mali dio svog potencijala. Analiza nezavisnog energetskog think-tanka Ember pokazuje da bi u Evropskoj uniji moglo biti razvijeno oko 43 GW novih kapaciteta po cijeni nižoj od 100 eura po MWh. To je nivo koji je direktno konkurentan proizvodnji električne energije iz uglja i gasa, čije su cijene u 2025. varirale između 90 i 150 eura po MWh.
Ako bi se ovaj potencijal u potpunosti iskoristio, mogao bi godišnje obezbijediti oko 301 TWh čiste električne energije, što odgovara približno 42% proizvodnje iz uglja i gasa u EU. Takav pomak imao bi dvostruki efekat: značajno smanjenje emisija ugljen-dioksida i smanjenje zavisnosti od uvoza fosilnih goriva.
Tehnologija koja mijenja pravila igre
Ključnu ulogu u širenju geotermalne energije imaju unaprijeđeni geotermalni sistemi (Enhanced Geothermal Systems (EGS)). Za razliku od tradicionalnih postrojenja, koja su zavisila od prirodno poroznih stijena, EGS omogućava da se takvi uslovi vještački stvore.
Proces podrazumijeva duboko bušenje u vruće stijene i stvaranje kanala kroz koje voda može cirkulisati. Ove tehnike preuzete su iz industrije nafte i gasa, ali njihova primjena u energetici otvara potpuno nove mogućnosti. Dok su konvencionalne elektrane bile ograničene na dubine do tri kilometra, EGS sistemi mogu ići i do osam kilometara, čime se značajno širi prostor pogodan za razvoj širom Evrope.
Geografska raspodjela potencijala
Jedna od važnih promjena je i to što geotermalna energija više nije ograničena na vulkanske oblasti. Potencijal je raspoređen mnogo šire.
Mađarska prednjači sa procijenjenih 28 GW neiskorišćenog kapaciteta po konkurentnim cijenama. Slijedi Turska sa oko 6 GW, dok Poljska, Njemačka i Francuska imaju po oko 4 GW. Ovakva raspodjela pokazuje da bi koristi od razvoja geotermalne energije mogle imati brojne zemlje centralne i zapadne Evrope.
Stabilan izvor energije u promjenjivom sistemu
Za razliku od vjetra i sunca, geotermalna energija obezbjeđuje kontinuiranu proizvodnju, bez obzira na vremenske prilike. Ova osobina, poznata kao mogućnost isporuke na zahtjev, čini je posebno vrijednom u energetskim sistemima koji sve više zavise od promjenjivih obnovljivih izvora.
To je naročito važno u kontekstu rasta potrošnje električne energije. Procjenjuje se da će globalna potražnja iz data centara biti približno udvostručena do ranih 2030-ih, a geotermalna energija bi mogla pokriti i do 64% tog rasta na isplativ način.
Razvoj tehnologije značajno je smanjio troškove, posebno kada je riječ o dubokom bušenju. Kako geotermalne elektrane nemaju troškove goriva, one su u velikoj mjeri zaštićene od tržišnih šokova koji pogađaju gasnu energetiku.
Ova stabilnost predstavlja važnu prednost za energetske kompanije i države, posebno u periodima nestabilnih cijena energenata.
Politike prate razvoj, ali sporo
Na nivou Evropske unije, politika počinje da prati tehnološki razvoj. Više država, uključujući Austriju, Hrvatsku, Francusku, Mađarsku, Irsku i Poljsku, već je razvilo nacionalne strategije za geotermalnu energiju.
Tokom 2024. godine, Savjet EU i Evropski parlament podržali su ubrzanje razvoja ovog sektora i predložili formiranje Evropske geotermalne alijanse. Očekuje se i poseban Akcioni plan Evropske komisije koji bi definisao ciljeve i pojednostavio procedure.
Ipak, administrativne prepreke ostaju značajne. Proces izdavanja dozvola u mnogim zemljama traje godinama, a rane faze projekata nose finansijski rizik koji privatni investitori teško mogu preuzeti bez državne podrške.
Dok Evropa razvija strategije, druge zemlje već ubrzano djeluju. Sjedinjene Američke Države i Kanada aktivno podržavaju EGS projekte kroz ciljane podsticaje, čime ubrzavaju njihovu primjenu u praksi.
Postoji realna opasnost da Evropa, uprkos pionirskoj ulozi u razvoju geotermalne energije, zaostane u njenoj komercijalnoj primjeni.
Ekonomski i geopolitički aspekt dodatno pojačavaju značaj ovog izvora energije. Evropa je 2025. godine za uvoz gasa izdvojila 32 milijarde eura, što predstavlja rast od 16% u odnosu na prethodnu godinu.
Svaki teravat-sat proizveden iz domaćih geotermalnih izvora direktno smanjuje potrebu za uvozom energenata i povećava energetsku sigurnost kontinenta.
Put od potencijala do realizacije
Geotermalna energija u Evropi ima dugu istoriju, dokazan potencijal i sve povoljniju ekonomsku računicu. Tehnologija je napredovala, politička podrška se oblikuje, a potreba za stabilnim i domaćim izvorima energije nikada nije bila izraženija.
Ono što ostaje otvoreno pitanje jeste brzina kojom će se ovaj potencijal pretvoriti u konkretne projekte. Razlika između strategija na papiru i bušotina na terenu mogla bi odrediti mjesto geotermalne energije u budućem energetskom sistemu Evrope.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Pixabay
