Danska je prije nekoliko godina predstavila jedan od najambicioznijih energetskih projekata u Evropi – izgradnju vještačkog ostrva u Sjevernom moru, koje bi prikupljalo električnu energiju proizvedenu u velikim pučinskim vjetroelektranama i distribuiralo je prema državama sjeverne Evrope.
Planirani kapacitet od 10 gigavata predstavljen je kao dovoljan za snabdijevanje oko 10 miliona evropskih domaćinstava. Ipak, projekat je u međuvremenu naišao na ozbiljne finansijske i organizacione prepreke.
Rast troškova primorao je Dansku da odloži prvobitno planirani tender, dok Energetsko ostrvo u Sjevernom moru nije uključeno u osnovni scenario energetskih projekcija zemlje za 2026. godinu. Ranije procjene već su pokazivale da ostrvo ne bi moglo da počne sa radom prije 2036. godine, a nakon posljednjih odlaganja projekat više nema pouzdan datum realizacije.
Energetsko čvorište udaljeno od obale
Ostrvo bi bilo izgrađeno između 80 i 100 kilometara od zapadne obale Danske. Ne bi proizvodilo struju samo po sebi, već bi funkcionisalo kao velika energetska stanica na moru, primalo bi električnu energiju iz okolnih vjetroelektrana, a zatim je visokonaponskim podmorskim kablovima usmjeravalo prema kopnu.
Prva faza projekta bila je zamišljena sa kapacitetom od tri gigavata i približno 200 vjetroturbina. Kasnijim proširenjem, ukupni kapacitet mogao bi da dostigne 10 gigavata, što bi zahtijevalo postavljanje oko 650 turbina. Time bi udaljeni dio Sjevernog mora postao jedno od najvećih čvorišta obnovljive energije u Evropi.
Početna verzija vještačke platforme trebalo je da zauzima oko 12 hektara ili 121.000 kvadratnih metara. Prošireno ostrvo moglo bi da dostigne površinu od približno 46 hektara. Na njemu bi bili smješteni električna oprema, pristaništa i kapaciteti za održavanje, a razmatrana je i mogućnost postavljanja sistema za proizvodnju zelenih goriva.
Deset miliona domaćinstava
Tvrdnja da bi ostrvo moglo da obezbijedi energiju za 10 miliona domova zasniva se na poređenju planiranog kapaciteta sa prosječnom potrošnjom domaćinstava. Ona ne znači da bi 10 miliona konkretnih domaćinstava neprekidno i neposredno dobijalo struju iz ovog energetskog čvorišta.
Proizvodnja vjetroelektrana mijenja se u zavisnosti od vremenskih prilika, dok potrošnja električne energije raste i opada tokom dana. Struja bi se u praksi distribuirala kroz širu evropsku mrežu, zajedno sa energijom iz drugih izvora, i koristila ne samo u domaćinstvima već i u fabrikama, toplotnim pumpama i električnim vozilima.
Zbog toga se planirani kapacitet ne može jednostavno preslikati na broj korisnika, niti podrazumijeva neposredno i proporcionalno smanjenje računa za električnu energiju.
Prvobitna faza od tri gigavata bila je predstavljena kao dovoljna za oko tri miliona evropskih domaćinstava. Dostizanje punog kapaciteta zahtijevalo bi znatno više turbina i podmorskih kablova, obimnije finansiranje i niz prekograničnih sporazuma. Upravo bi dogovor više država o načinu realizacije i podjeli troškova mogao da bude jedan od najzahtjevnijih djelova projekta.
Rast troškova promijenio planove
Prvobitna procjena vrijednosti cijelog sistema iznosila je oko 210 milijardi danskih kruna, odnosno približno 29 milijard eura prema kursu iz jula 2026. godine. U taj iznos nisu bili uračunati samo izgradnja ostrva i oprema na njemu, već i prateća infrastruktura i povezane pučinske vjetroelektrane.
Danske vlasti su 2023. godine saopštile da bi troškovi države, prema postojećem projektnom rješenju, mogli premašiti 50 milijardi kruna, odnosno približno 6,7 milijardi eura. Zvaničnici su tada ocijenili da je projekat „daleko od isplativog“ i odložili tender dok se ne ispitaju povoljnija rješenja. Među alternativama je razmatrano i energetsko čvorište zasnovano na platformama, umjesto velikog vještačkog ostrva.
Pomenuti iznosi u eurima odnose se na različite kategorije troškova, pa ih nije moguće neposredno porediti kao jednostavno prekoračenje prvobitnog budžeta. Oni, međutim, pokazuju sa kakvim se pritiscima suočavaju veliki projekti na moru, od rasta cijene zaduživanja do skupljih materijala i građevinskih radova.
Problemi nisu ograničeni samo na energetsko ostrvo. Za prve tri oblasti ponuđene na danskoj aukciji odobalnih vjetroelektrana 2024. godine nije stigla nijedna ponuda. Vlada je zbog toga odlučila da kasnije tendere preoblikuje, uz uvođenje javne podrške i fleksibilnijih uslova za investitore.
Mreža koja bi povezala više država
Prve verzije projekta predviđale su povezivanje ostrva sa Danskom, Njemačkom, Holandijom, Norveškom, Belgijom i Ujedinjenim Kraljevstvom. Ideja je bila da se Sjeverno more pretvori u međusobno povezanu energetsku mrežu kroz koju bi se struja mogla usmjeravati prema djelovima Evrope u kojima je u datom trenutku najpotrebnija.
Ipak, nisu sve pomenute države dostigle isti nivo obavezujućih dogovora. Belgija je bila označena kao prva planirana inostrana veza, dok su Njemačka i Holandija ostale prioriteti za nastavak pregovora i tehničkog planiranja.
Ujedinjeno Kraljevstvo i Norveška uključili su se u širu saradnju u oblasti energetike Sjevernog mora, ali to nije značilo da su sa njima zaključeni konačni ugovori o kablovskom povezivanju sa ostrvom.
Mreža koja bi obuhvatila više država omogućila bi da se energija vjetra šalje prema područjima sa većom potražnjom. Time bi se smanjilo rasipanje energije u periodima kada je proizvodnja u jednom dijelu mreže visoka, dok je potrošnja veća na drugom mjestu. Takvo povezivanje moglo bi da olakša i raspodjelu troškova, mada je postizanje dogovora o tome ko će i koliko platiti uvijek politički i finansijski osjetljivo pitanje.
Koristi i cijena za morski ekosistem
Izgradnja vještačkog ostrva, polaganje podmorskih kablova i postavljanje stotina vjetroturbina neminovno bi uticali na djelove morskog dna. Tokom radova povećali bi se brodski saobraćaj i nivo podvodne buke, što bi moglo da utiče na vrste koje žive, hrane se ili migriraju kroz ovo područje.
Danska je naručila istraživanja morskih sisara, ptica, slijepih miševa, riba i drugih činilaca životne sredine. Međutim, formalna strateška procjena uticaja zaustavljena je zajedno sa tenderskim postupkom. Predloženi projekat uključivao je uspostavljanje monitoringa, kao i mogućnost oblikovanja zaštitnih konstrukcija tako da funkcionišu kao vještački grebeni. Takve mjere mogle bi da ublaže dio negativnih posljedica ili da stvore nova staništa, ali za sada predstavljaju samo predloge za smanjenje štete, a ne garanciju da bi projekat donio korist biodiverzitetu.
Vještački greben, sam po sebi, ne može biti opravdanje za industrijski zahvat ovih razmjera. Procjena projekta zato mora da obuhvati obje strane: velike količine električne energije sa niskim emisijama ugljenika mogle bi da doprinesu zamjeni fosilnih goriva, ali bi loše planirana gradnja istovremeno mogla da nanese lokalnu štetu morskim ekosistemima. Pažljiv izbor lokacije i dugoročno praćenje stanja životne sredine bili bi neophodni tokom čitavog životnog vijeka projekta.
Projekat između velike zamisli i neizvjesne realizacije
Da bi ideja o energetskom ostrvu ponovo bila ozbiljno pokrenuta, Danska bi morala da pronađe jeftinije projektno rješenje, obezbijedi pouzdane međunarodne partnere i uspostavi održiv model podjele troškova. Bilo bi potrebno sprovesti i nove postupke procjene uticaja i pribaviti odgovarajuća odobrenja u oblasti zaštite životne sredine.
Najnovija zvanična procjena projekta objavljena je na internet stranici danskog Ministarstva klime, energetike i komunalnih djelatnosti. Energetsko ostrvo u Sjevernom moru zato za sada ostaje snažna evropska energetska vizija, ali ne i projekat sa potvrđenim rokovima izgradnje.
J.M.
Naslovna fotografija: VindØ
