Solarna energija se godinama predstavlja kao jedan od ključnih odgovora na energetsku i klimatsku krizu. U mnogim zemljama upravo su solarni paneli postali simbol ubrzane tranzicije ka čistijim izvorima energije, smanjenja zavisnosti od fosilnih goriva i dugoročnog jačanja energetske bezbjednosti. Međutim, iskustvo Danske pokazuje da ni tehnologije koje uživaju široku podršku javnosti nisu imune na političke sukobe, naročito kada se pitanja prostora, lokalnih zajednica i identiteta sela počnu preplitati sa ideološkim narativima.
Istovremeno, činjenica da solarna energija donosi brojne benefite ne znači da projekte treba razvijati bez pažljivog planiranja. Postavljanje solarnih panela zahtijeva balans između energetskih potreba, očuvanja prirode, zaštite pejzaža i interesa lokalnog stanovništva. Upravo na tim pitanjima desničarske populističke partije širom Evrope sve češće grade političke kampanje, pokušavajući da zelenu tranziciju predstave kao projekat urbanih elita nametnut ruralnim sredinama.
U Danskoj, zemlji koja važi za jednu od klimatski najambicioznijih država na svijetu, taj sukob postao je vidljiviji nego ikada ranije.
„Polja pšenice“ protiv „polja gvožđa“
U političkom govoru koji je prošle godine izazvao veliku pažnju, liderka desničarske populističke partije Danske demokrate, Inger Støjberg, poručila je da Danska treba da kaže „da poljima pšenice“, a „ne poljima gvožđa“. Tom rečenicom pokušala je da sažme sve snažniji otpor dijela ruralnih zajednica prema širenju solarnih farmi širom zemlje.
Izraz „jernmarker“, odnosno „gvozdena polja“, ubrzo je postao toliko prisutan u javnosti da je u decembru 2025. proglašen za dansku riječ godine. Istovremeno, pitanje solarnih panela počelo je da utiče i na lokalne izbore, nakon čega su pojedine opštine odlučile da povuku ili zaustave projekte obnovljive energije.
Tema se potom preselila i na nacionalni politički teren. U prvoj televizijskoj debati lidera stranaka prošlog mjeseca, Støjberg je poručila da je Danskoj potrebno „više zdravog razuma u zelenoj tranziciji“.
Solarna energija kao novo političko bojno polje
Otpor prema projektima čiste energije nije specifičan samo za Dansku. Širom Evrope posljednjih godina jačaju kampanje protiv različitih aspekata zelene tranzicije: vjetroelektrana, toplotnih pumpi, električnih automobila i hrane biljnog porijekla.
Međutim, solarni paneli su dugo bili relativno pošteđeni takvih sukoba. Za razliku od vjetroturbina, koje su često izazivale otpor zbog vizuelnog uticaja i buke, solarni sistemi su uglavnom doživljavani kao manje konfliktni.
Danska sada pokazuje da se i to mijenja.
Iako ova zemlja danas proizvodi čak 90% električne energije iz obnovljivih izvora, a solarna energija bilježi snažan rast, dio javnosti počeo je da izražava zabrinutost zbog koncentracije velikih solarnih elektrana u ruralnim područjima.
Udio solarne energije u danskoj proizvodnji električne energije porastao je sa 4% u 2021. godini na 13% u 2025. Nekoliko sela našlo se praktično okruženo panelima, a upravo su slike usamljenih farmi okruženih tamnim površinama silicijuma postale snažno političko oružje.
Protivnici solarnih farmi tvrde da paneli narušavaju pejzaž, uništavaju prirodu i obaraju vrijednost nekretnina u već zapostavljenim ruralnim sredinama. Snimci dronovima, koji prikazuju kuće okružene solarnim poljima, počeli su da simbolizuju ono što kritičari nazivaju pretjeranim uticajem urbanih centara na život sela.
Kako je lokalno nezadovoljstvo postalo nacionalna tema
Lukas Slothuus, istraživač klimatske politike sa Univerziteta u Saseksu, smatra da je nezadovoljstvo postojalo i ranije, ali da su Danske demokrate uspjele da mu daju jasan politički okvir.
Slothuus, koji je odrastao u ruralnom području blizu dansko-njemačke granice, kaže da je krajnja desnica prepoznala klimu kao veoma snažno izborno pitanje.
„Samo je potrebno pronaći jednu temu oko koje će se sve vrtjeti“, objašnjava on.
Takav pristup već je imao konkretne posljedice. Opština Køge je početkom godine glasala za obustavljanje projekta obnovljive energije u Valløu. U Viborgu je lokalno vijeće prošlog mjeseca zaustavilo planiranu solarnu farmu u Iglsøu, dok je istovremeno podržalo vjetro i biogas komponente drugog projekta.
Čak je i Samsø, prvo ostrvo na svijetu koje se u potpunosti napaja obnovljivim izvorima energije, prošle godine odbilo projekat novog solarnog parka, nakon glasanja odbornika iz različitih političkih partija.
U Ringkøbing-Skjernu, području koje se smatra srcem danske solarne energije, interesovanje za nove projekte značajno je oslabilo.
Mads Fuglede iz Danskih demokrata, koji je prošle godine izabran u lokalno vijeće, tvrdi da su solarni paneli postali simbol političke elite koja želi zelenu tranziciju, ali ne razumije život na selu.
„Oni tamo ne žive. Tamo ne žive ni njihovi birači“, rekao je Fuglede.
Nije riječ o negiranju klimatskih promjena
Za razliku od nekih desničarskih partija u Evropi koje otvoreno negiraju klimatske promjene ili se protive smanjenju emisija gasova sa efektom staklene bašte, Danske demokrate insistiraju na tome da podržavaju prelazak na čistu ekonomiju. Njihova poruka, međutim, jeste da se teret tranzicije ne smije nesrazmjerno prebacivati na ruralne krajeve.
Fuglede tvrdi da njegova partija nije protiv solarne tehnologije kao takve.
„Možete imati solarne panele, ali ih postavite tamo gdje živite – u gradovima. Nema potrebe da prekrivate poljoprivredno zemljište“, poručio je.
Ipak, istraživanja pokazuju da dansko društvo generalno i dalje snažno podržava zelenu tranziciju. Prema anketi sprovedenoj u novembru, čak 77% građana čiji je glas bio pod uticajem projekata zelene energije podržavalo je takve projekte.
S druge strane, među biračima dvije najveće desničarsko-populističke partije, čija je podrška najizraženija u ruralnim područjima, više od 80% ispitanika bilo je protiv.
Koliko solarni paneli zaista zauzimaju prostora?
Pojedini stručnjaci smatraju da politička debata oko solarne energije nije proporcionalna stvarnom obimu problema. Prema podacima Danskog udruženja za solarnu energiju, paneli trenutno zauzimaju površinu jednaku svega 0,2% ukupnog poljoprivrednog zemljišta u Danskoj, dok se oko trećine svih solarnih kapaciteta nalazi na krovovima objekata.
Neke opštine su, kako navode predstavnici energetskog sektora, odgovorile na rastući politički pritisak tako što projekte sprovode bez velike medijske pažnje.
Camilla Holbech iz organizacije Green Power Denmark kaže da su pojedini lokalni političari počeli da praktikuju svojevrsno „zeleno ćutanje“.
„Nijesu bili previše glasni oko toga. Jednostavno su nastavili da rade“, rekla je ona.
Društvene mreže, profit i nova realnost solarne energije
Henrik Stiesdal, pionir danske vjetroenergetike koji je još sedamdesetih godina izgradio jednu od prvih danskih vjetroturbina, smatra da su društvene mreže značajno promijenile način na koji se vodi javna debata o energetskim projektima.
„Ono što se promijenilo jeste Facebook“, kaže Stiesdal. „Čak i kada većina ljudi smatra da su stvari dobre, moguće je okupiti dovoljno lokalnih ljudi i dovoljno ljutih ljudi koji uopšte nijesu iz tog mjesta da stvore snažan talas mišljenja.“
Paradoksalno, dio problema za solarnu energiju u Danskoj dolazi upravo iz njenog brzog rasta.
Danska nema veliki broj sunčanih dana tokom godine, a kako je broj solarnih panela rastao, povećavao se i broj sati tokom kojih cijene električne energije padaju ispod nule. To je dovelo do smanjenja profitabilnosti projekata, odnosno do onoga što stručnjaci nazivaju „kanibalizacijom profita“.
Dodatni problem predstavljaju spor tempo elektrifikacije i opterećenja elektroenergetske mreže, što dodatno komplikuje poslovanje investitora.
Torsten Hasforth iz danskog klimatskog tink-tenka Concito kaže da zvanične projekcije predviđaju veoma snažan rast solarne energije tokom naredne decenije, ali upozorava da se te ambicije sudaraju sa ekonomskom realnošću.
„Projekti jednostavno ne mogu da zarade“, kaže Hasforth.
On smatra da su pojedini developeri napravili grešku jer nijesu dovoljno uključivali lokalne zajednice u planiranje projekata, ali vjeruje da se otpor ipak može prevazići.
„Protivnici solarnih panela vole da pokazuju snimke dronovima“, rekao je Hasforth. „Ali niko ne posmatra svijet iz drona. Danska je ravna zemlja. Panele je zapravo prilično lako sakriti.“
Rasprava koja se danas vodi u Danskoj mogla bi uskoro postati poznata i drugim evropskim državama koje ubrzano razvijaju obnovljive izvore energije. Jer pitanje više nije samo koliko brzo graditi solarne kapacitete, već i kako to uraditi na način koji neće produbljivati društvene podjele.
J.M.
Izvor: The Guardian
Naslovna fotografija: Magnific
