Koncept cirkularne ekonomije u izgrađenom okruženju zasniva se na jednostavnoj, ali zahtjevnoj ideji: smanjiti otpad tako što će se preispitati način na koji projektujemo, gradimo, koristimo i na kraju razgrađujemo zgrade. Za razliku od linearnog modela „uzmi, proizvedi, odbaci“, cirkularna gradnja daje prednost ponovnoj upotrebi materijala, produženju životnog vijeka objekata kroz rekonstrukcije i adaptacije, te smanjenju ugljenika „zarobljenog“ u materijalima poput betona i čelika. Ili azbesta u salonitu, u primjeru Podgorice.
Projektovanje za rastavljanje i očuvanje materijala u upotrebi ne odražava se samo na količine otpada. Ovaj pristup doprinosi smanjenju emisija gasova sa efektom staklene bašte, uz jasne ekonomske i društvene benefite.
Analize McKinseyja i Svjetskog ekonomskog foruma procjenjuju da bi primjena cirkularne ekonomije u sektoru gradnje mogla do 2050. godine smanjiti emisije za 3,4 do 4,0 gigatona ugljen-dioksida, što predstavlja približno 75% ugrađenog ugljenika u izgrađenom okruženju. Uprkos tom potencijalu, tempo promjena za sada je ograničen. Globalne projekcije ukazuju na svega 13% smanjenja do 2030. godine. Razlika između mogućeg i ostvarenog, saglasni su istraživači, ne može se zatvoriti bez većih investicija, jasnih i podsticajnih javnih politika, kao i sistemske obuke radne snage u okviru globalne građevinske industrije vrijedne oko 22 biliona dolara.
Gradovi koji već testiraju rješenja
Nekoliko gradova već demonstrira kako cirkularni principi mogu biti pretočeni u konkretne mjere. Vankuver zahtijeva da nove zgrade do 2030. smanje ugrađene emisije za 40% u odnosu na referentne vrijednosti iz 2018. godine, kombinujući regulatorne obaveze sa podsticajima za korišćenje obnovljenih i recikliranih materijala.
Roterdam je uspostavio centre za ponovnu upotrebu materijala, gdje izvođači i građani mogu preuzeti ili vratiti građevinske komponente, čime se olakšavaju reciklaža i popravke. Pariz u urbanističko planiranje integriše rješenja zasnovana na ekosistemima i regenerativnu proizvodnju materijala, primjenjujući cirkularne strategije u javnim prostorima i infrastrukturi. Iskustva ovih gradova pokazuju da su mjerljive koristi na lokalnom nivou dostižne, uz otvaranje zelenih radnih mjesta i smanjenje troškova u poređenju sa potpunom novom gradnjom.
Beton i cement u fokusu smanjenja emisija
Posebna pažnja usmjerena je na beton i cement, koji učestvuju sa oko 30% emisija povezanih sa građevinskim materijalima. Ponovna upotreba betonskih ploča, mineralizacija otpada iz agregata ili primjena karbonizacije na samoj lokaciji mogu smanjiti početne emisije i do 80%. Sličan efekat postiže se produženjem vijeka trajanja postojećih objekata kroz energetsku sanaciju ili modularni redizajn. Time se izbjegavaju emisije nastale rušenjem i zamjenom zgrada, dok se istovremeno poboljšava energetska efikasnost i smanjuje potrošnja energije. U Evropi, rekonstrukcije mogu donijeti uštede troškova i do 77% u odnosu na izgradnju novih objekata.
Spore promjene i uloga digitalnih alata
Podaci pokazuju da građevinski sektor trenutno reciklira tek 20–30% otpada, dok se svega oko 1% materijala iz rušenja ponovo koristi. Razlozi su višestruki. Primarni, odnosno „virgin“ materijali često su jeftiniji, lanci snabdijevanja fragmentirani, a standardi kvaliteta za ponovo upotrijebljene komponente nedovoljno ujednačeni. Ekonomske, tehničke i regulatorne prepreke usporavaju širu primjenu cirkularnih modela. Gradovi koji ove barijere prevazilaze kombinovanjem podsticaja, jasnih politika i demonstracionih projekata pokazuju da je cirkularnost velikog obima moguća kada postoji saradnja svih aktera.
Digitalni alati sve češće postaju dio rješenja. Digitalni pasoši materijala omogućavaju praćenje porijekla, sastava i mogućnosti ponovne upotrebe građevinskih elemenata. Upravljanje energijom zasnovano na vještačkoj inteligenciji i alati za prediktivno održavanje pomažu u optimizaciji performansi objekata i planiranju sanacija. Modularna gradnja olakšava rastavljanje i ponovnu upotrebu komponenti, dok razmjena podataka među učesnicima u projektima smanjuje rizik i neizvjesnost za investitore. Ovakve inovacije ubrzavaju razvoj cirkularne ekonomije u gradnji.
Osim toga, cirkularna gradnja ne svodi se isključivo na smanjenje emisija. Ponovna upotreba materijala smanjuje količine otpada na deponijama i pritisak na prirodne resurse, a istovremeno podstiče inovacije u projektovanju i izvođenju radova. Razvijaju se nova tržišta i radna mjesta u oporavku materijala, zelenim sanacijama i održavanju. Građani, sa druge strane, dobijaju kvalitetniju infrastrukturu i otpornije, energetski efikasnije zgrade.
Sistemsku promjenu tek treba ubrzati
Širenje cirkularne ekonomije u izgrađenom okruženju na globalnom nivou zahtijevaće znatno brže usvajanje ovih principa. Lanci snabdijevanja moraće se prilagoditi, regulative snažnije podstaći ponovnu upotrebu, a stručnjaci u sektoru gradnje razviti nova znanja i vještine. Pilot-projekti i gradski programi već pokazuju da su takve promjene ostvarive. Navedeni primjeri Vankuvera, Roterdama i Pariza sugerišu da je, uz usklađene politike, finansijske mehanizme i uključivanje svih zainteresovanih strana, značajno smanjenje ugrađenog ugljenika realan i dostižan cilj.
Cirkularna ekonomija u gradnji zato se sve češće posmatra kao suštinska promjena u načinu na koji promišljamo materijale, energiju i životni ciklus prostora koji gradimo. Dosadašnja iskustva pokazuju da napredak nije brz, ali jeste moguć, i da koristi mogu biti istovremeno ekološke, ekonomske i društvene.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Free-pik
