Evropska komisija usvojila je juče ambiciozni plan pod nazivom RESourceEU, koji ima za cilj da Evropskoj uniji obezbijedi sigurnu i održivu dostupnost ključnih sirovina, ali i da postepeno, do 2027. godine, potpuno prekine uvoz gasa iz Rusije. Ova dvostruka odluka predstavlja važan strateški zaokret u evropskoj energetskoj i industrijskoj politici nakon više od dvije decenije zavisnosti od ruskih fosilnih goriva.
Odluka dolazi u trenutku kada se EU suočava sa višestrukim izazovima: globalnom trkom za rijetkim sirovinama, potrebom za ubrzanom energetskom tranzicijom i posljedicama rata u Ukrajini koje su razotkrile ranjivost evropskog energetskog sistema. RESourceEU plan i najavljeno okončanje uvoza ruskog gasa do kraja 2026. (za tečni LNG gas) odnosno septembra 2027. (za gas iz cjevovoda), nisu samo političke poruke, već konkretni mehanizmi koji će oblikovati budućnost evropske industrije i domaćinstava.
Kritične sirovine – osiguranje budućnosti
Kroz RESourceEU plan, Evropska unija želi da ojača sopstvenu otpornost na tržištu sirovina. Riječ je o materijalima poput litijuma, kobalta, rijetkih zemnih elemenata i drugih metala koji su nezamjenjivi u proizvodnji baterija, solarnih panela, električnih vozila i digitalnih tehnologija. Dosadašnja zavisnost od uvoza, često iz geopolitički nestabilnih ili monopolizovanih izvora, predstavlja strateški rizik.
Plan predviđa osnivanje posebne platforme (Raw Materials Platform) za zajedničku nabavku sirovina, podršku projektima eksploatacije i prerade unutar EU i u partnerskim zemljama, te izgradnju zaliha koje bi služile kao tampon u kriznim situacijama. Cilj je da do 2030. godine EU obezbijedi najmanje 10% ekstrakcije, 40% prerade i 15% reciklaže sopstvenih potreba za ključnim sirovinama.
Osim toga, EU planira da kroz različite finansijske mehanizme, uključujući bankarske institucije i evropske fondove, u naredne dvije godine uloži milijarde eura u strateške projekte vezane za litijum, geotermalnu energiju i održivo rudarstvo u tzv. sigurnim partnerskim zemljama, poput projekta eksploatacije litijuma kompanije Vulcan u Njemačkoj i projekta vađenja molibdena Malmbjerg na Grenlandu, koji sprovodi Greenland Resources.
Cilj ovih ulaganja je da se obezbijedi raznovrsniji i stabilniji pristup ključnim sirovinama koje su neophodne za zelenu tranziciju.
Kraj ere ruskog gasa
U paralelnoj, ali jednako važnoj odluci, Evropska komisija je zacrtala jasan plan prestanka uvoza ruskog prirodnog gasa. Do 31. decembra 2026. predviđa se prestanak uvoza tečnog prirodnog gasa (LNG), dok bi uvoz gasovodom trebalo da bude okončan do 30. septembra 2027. godine. Izuzeci će biti mogući samo u slučaju ozbiljnih problema sa snabdijevanjem, i to uz prethodnu saglasnost Komisije.
Ova odluka se ne tiče samo politike ili međunarodnih odnosa, ona direktno utiče na sve građane. Ruski gas je decenijama bio stub grijanja i proizvodnje električne energije u mnogim zemljama EU. Njegovo isključenje znači da će čitav energetski sistem morati da se preorijentiše ka obnovljivim izvorima, uštedi energije, modernizaciji infrastrukture i pametnijoj potrošnji.
Crna Gora bez tereta gasa ima prednost u tranziciji
Za zemlje Zapadnog Balkana i bliske Evropi, poput Crne Gore, ova politika može imati i indirektan značaj: promjene u energetskim tokovima, tržištu gasa, diversifikaciji izvora energije i geopolitičkoj orijentaciji Evrope mogu uticati i na intergraciju energetskih sistema, na investicije u obnovljive izvore, na cijene i snabdijevanje.
Konkretno, Crna Gora se nalazi u specifičnoj, gotovo paradoksalnoj situaciji. Sa jedne strane, nije razvila gasovodnu mrežu niti zavisnost od ruskog gasa, što je sada prednost. Sa druge pak, energetski sistem se oslanja na kombinaciju obnovljivih izvora i termoelektrane Pljevlja, čiji je životni vijek ograničen i klimatski problematičan.
Odluka EU da prekine uvoz ruskog gasa može indirektno pomoći Crnoj Gori, jer otvara prostor za dodatna ulaganja u domaće kapacitete proizvodnje iz obnovljivih izvora, poput sunca i vjetra. Takođe, evropski fondovi će sve više favorizovati zemlje koje aktivno učestvuju u energetskoj tranziciji, bez oslanjanja na fosilna goriva.
U poređenju sa većinom zemalja Zapadnog Balkana, Crna Gora ima prednost: nije vezana dugoročnim ugovorima sa ruskim dobavljačima, a ima potencijal za izvoz električne energije ka EU. Dok će zemlje poput Srbije i BiH morati da traže nove dobavljače i brzo se prilagode novim pravilima evropskog tržišta, Crna Gora može nastaviti svoj kurs uz manji rizik od šokova u snabdijevanju.
Međutim, i dalje postoji potreba za strateškim planiranjem. U nedostatku gasa, sve veći broj sistema na Zapadnom Balkanu moraće da se oslanja na električnu energiju, što iziskuje ulaganja u mrežu, skladištenje i efikasnost potrošnje. Takođe, veće oslanjanje na obnovljive izvore podrazumijeva i razvijene mehanizme za balansiranje sistema.
Evropa zatvara jedno poglavlje i otvara novo
Evropska unija jasno poručuje da želi da kontroliše sopstvene resurse i da prekine energetsku zavisnost od geopolitički nepouzdanih partnera. RESourceEU i planirani kraj ruskog gasa nisu samo tehničke mjere, već duboke strukturne promjene koje će uticati na industriju, tržišta i građane širom kontinenta.
Iako je pravac koji EU postavlja jasan i, dugoročno gledano, održiv, važno je prepoznati da tranzicija neće biti jednostavna ni ravnomjerna. Postoji realan rizik da pojedine članice i partnerske zemlje, posebno one sa sporijom administracijom ili ograničenim pristupom investicijama, zakasne u prilagođavanju. Nedovoljno razvijena infrastruktura, skokovi cijena energije tokom prelaznog perioda i konkurencija za ograničene količine sirovina mogu dodatno opteretiti građane i privredu. U zemljama poput Crne Gore, koje tek grade temelje energetske otpornosti, to znači da svaki naredni korak mora biti pažljivo planiran i usklađen sa širim evropskim tokovima, kako bi se izbjegli skupi zaokreti i osigurao pravičan prelaz.
Ali ipak, može se reći da je za Crnu Goru ovo prilika da bude ispred vremena – da investira u obnovljive izvore, izbjegne skupe tranzicije koje tek čekaju druge zemlje, i izgradi energetski sistem koji je otporan, održiv i u skladu sa evropskom klimatskom agendom. Kako bude nestajalo jedno poglavlje evropske energetike, otvara se novo, u kojem male zemlje mogu igrati veliku ulogu, ako na vrijeme prepoznaju priliku.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: Getty Images
