Svaka kompanija, bez obzira na djelatnost, zavisi od biodiverziteta i istovremeno utiče na njega. Upravo taj dvosmjerni odnos nalazi se u središtu novog metodološkog izvještaja Međuvladine platforme za biodiverzitet i ekosistemske usluge (IPBES), koji upozorava da je dosadašnji rast globalne ekonomije ostavio dubok trag u vidu masovnog gubitka biodiverziteta. Posljedice tog procesa više nisu samo ekološko pitanje. Izvještaj ih definiše kao kritičan i sveprisutan sistemski rizik za ekonomiju, finansijsku stabilnost i dobrobit ljudi.
Analiza pokazuje da čak i poslovni subjekti koji svoj biznis ne smatraju „zasnovanim na prirodi“ u velikoj mjeri zavise od prirodnih sistema. Ta zavisnost može biti direktna, kroz materijalne resurse, ili indirektna, kroz regulaciju životne sredine, poput ublažavanja poplava i snabdijevanja vodom. Uz to, značajnu ulogu imaju i nematerijalni doprinosi prirode, poput turizma, rekreacije i obrazovanja, ali i duhovne, estetske i kulturne vrijednosti.
Ipak, izvještaj ukazuje na jasan disbalans: kompanije često ne snose pun finansijski teret negativnih uticaja, dok istovremeno mnoge još uvijek nemaju mogućnost da ekonomski valorizuju pozitivne doprinose biodiverzitetu.
Izvještaj koji mapira uticaje i zavisnosti poslovnog sektora
Dokument pod nazivom IPBES Methodological Assessment Report on the Impact and Dependence of Business on Biodiversity and Nature’s Contributions to People, poznat kao Izvještaj o poslovanju i biodiverzitetu, usvojen je na 12. zasijedanju Plenuma IPBES-a u Mančesteru. Odobren od strane predstavnika više od 150 država članica, izvještaj konstatuje da je poslovni sektor ključni akter u zaustavljanju i preokretu gubitka biodiverziteta, ali i da brojnim kompanijama nedostaju informacije potrebne za razumijevanje sopstvenih uticaja, zavisnosti, rizika i prilika povezanih sa prirodom.
Izrada izvještaja trajala je tri godine. Učestvovalo je 79 vodećih stručnjaka iz 35 zemalja, iz naučne zajednice i privatnog sektora, uz konsultacije sa autohtonim narodima i lokalnim zajednicama. Zaključak je da trenutni uslovi u kojima kompanije posluju nisu uvijek kompatibilni sa ciljem pravedne i održive budućnosti, te da dodatno produbljuju postojeće sistemske rizike.
Zašto postojeći poslovni okvir podstiče degradaciju prirode
Analiza identifikuje niz strukturnih problema. Poslovni subjekti se često suočavaju sa neadekvatnim ili kontradiktornim podsticajima, preprekama koje otežavaju zaustavljanje propadanja prirode, kao i institucionalnim okruženjem sa nedovoljnom podrškom, sprovođenjem i nadzorom. Uz to, naglašeni su značajni nedostaci u podacima i znanju.
Ti faktori djeluju zajedno sa poslovnim modelima koji podrazumijevaju stalni rast potrošnje materijalnih resursa i kratkoročni fokus na kvartalne finansijske rezultate. Rezultat je obrazac koji doprinosi degradaciji prirode na globalnom nivou. Izvještaj, međutim, jasno naglašava da je temeljna promjena moguća i neophodna, kako bi se profitabilnost uskladila sa dobrobiti za biodiverzitet i društvo.
Finansijski tokovi: snažan signal pogrešnih prioriteta
Jedan od najupečatljivijih nalaza odnosi se na finansijske tokove. Trilioni dolara i dalje se usmjeravaju ka aktivnostima sa negativnim uticajem na prirodu. Tokovi javnih i privatnih finansija sa direktno štetnim efektima na biodiverzitet u 2023. godini procijenjeni su na 7,3 triliona dolara. Od toga, 4,9 triliona dolara dolazi iz privatnih izvora, dok je javna potrošnja na ekološki štetne subvencije iznosila oko 2,4 triliona dolara.
Nasuprot tome, sredstva usmjerena na aktivnosti koje doprinose očuvanju i obnovi biodiverziteta iznosila su svega 220 milijardi dolara. Taj iznos predstavlja tek 3% javnih fondova i podsticaja koji podstiču štetno poslovno ponašanje ili ne stimulišu ponašanje korisno za biodiverzitet.
Izvještaj dodatno ukazuje da velike subvencije koje podstiču gubitak biodiverziteta često ostaju povezane sa poslovnim interesima, uključujući i lobiranje kompanija i poslovnih udruženja.
Mjerenje uticaja i zavisnosti: mnogo metoda, malo primjene
Iako postoji širok spektar metoda, znanja i podataka za mjerenje uticaja i zavisnosti poslovanja od biodiverziteta, njihova primjena ostaje ograničena i neujednačena među sektorima i regionima. Značajan jaz postoji između procjene uticaja i procjene zavisnosti – više se zna o mjerenju uticaja nego o mjerenju zavisnosti.
Podaci pokazuju da manje od 1% kompanija koje javno objavljuju izvještaje uopšte pominje svoje uticaje na biodiverzitet.
Finansijske institucije identifikuju tri glavne prepreke za širu primjenu procjene rizika povezanih sa prirodom: nedostatak pouzdanih podataka, modela i scenarija. Izvještaj upozorava i na problem preopterećenosti poslovnog sektora složenim i konkurentskim okvirima za izvještavanje, što često odvlači pažnju od konkretnih mjera.
Autori naglašavaju da ne postoji univerzalna metoda. Izbor zavisi od konteksta i cilja procjene, a u praksi je često potrebno kombinovati više pristupa. Kao ključne karakteristike dobrih metoda izdvajaju se obuhvat, tačnost i osjetljivost na promjene.
Od lokacije do portfolija: različiti nivoi odlučivanja
Na operativnom nivou, odluke zahtijevaju lokacijski specifične informacije, prikupljene kroz „bottom-up“ pristupe: terenska posmatranja, participativni monitoring, mapiranje i prostorne analize. Na nivou portfolija, kompanije i lanaca vrijednosti primjenjuju se „top-down“ pristupi, uključujući analize životnog ciklusa i makroekonomske modele.
Zavisno od svrhe procjene, ovi pristupi mogu koristiti podatke niže prostorne rezolucije, ali na širem geografskom obuhvatu.
Nauka i autohtono znanje: neiskorišćen potencijal
Izvještaj konstatuje da su podaci i znanje često fragmentisani. Naučna literatura rijetko je prilagođena potrebama poslovnog sektora, što usporava primjenu naučnih nalaza. Istovremeno, u poslovnim krugovima i dalje je prisutno ograničeno razumijevanje uloge autohtonih naroda i lokalnih zajednica kao čuvara biodiverziteta i nosilaca znanja o njegovom očuvanju i održivom korišćenju.
Industrijski razvoj trenutno prijeti oko 60% teritorija autohtonih naroda širom svijeta, dok je četvrtina tih područja pod visokim pritiskom eksploatacije resursa. Uprkos tome, ove zajednice često ostaju nedovoljno zastupljene u istraživanjima i poslovnim odlukama.
Izvještaj naglašava da saradnja zasnovana na poštovanju, uz razmjenu podataka, informacija i znanja, može značajno unaprijediti upravljanje poslovnim rizicima i prepoznavanje novih prilika.
Šta kompanije mogu uraditi već sada
Dokument jasno ukazuje da sva preduzeća, uključujući finansijske institucije, imaju odgovornost da upravljaju svojim uticajima i zavisnostima od prirode. Iako postoje kompromisi koji mogu ograničiti pojedine transformativne poteze, niz mjera je moguće sprovesti odmah, uključujući povećanje efikasnosti, smanjenje otpada i emisija.
Istovremeno se naglašava potreba za transparentnim i kredibilnim strategijama, koje jasno prikazuju konkretne aktivnosti i njihov doprinos ishodima za biodiverzitet. Posebno se ističe značaj javnog objelodanjivanja uticaja, zavisnosti i lobističkih aktivnosti, kako bi se izbjegao rizik od greenwashinga.
Jedna od centralnih poruka izvještaja jeste da poslovni sektor ne može samostalno obezbijediti promjene potrebne za zaustavljanje gubitka biodiverziteta. Potrebna je koordinisana akcija kroz pet međusobno povezanih oblasti: politike i regulativa, ekonomski i finansijski sistemi, društvene vrijednosti i kultura, tehnologija i podaci, kapaciteti i znanje.
Izvještaj donosi više od 100 konkretnih primjera mjera koje mogu preduzeti vlade, kompanije, finansijski sektor i civilno društvo.
Biodiverzitet kao ekonomsko pitanje
Zaključak IPBES-ove procjene je nedvosmislen: upravljanje biodiverzitetom postaje pitanje upravljanja ekonomskim rizicima. Poslovni modeli koji ignorišu prirodne granice nose kumulativne posljedice, uključujući mogućnost prelaska ekoloških tačaka preokreta.
Očuvanje, obnova i održivo korišćenje biodiverziteta, navodi se u izvještaju, nijesu više samo dio ekološke agende, već preduslov dugoročne stabilnosti i otpornosti ekonomije.
Jasmin Murić
Naslovna fotografija: IPBES
