Sve češće pominjanje LNG-a u Crnoj Gori više ne djeluje kao izdvojena tehnička ideja, već kao dio šireg energetskog zaokreta koji se postepeno oblikuje kroz memorandume, studije i razgovore sa međunarodnim partnerima.
Još 2023. godine Vlada Crne Gore je sa američkim kompanijama Enerflex Energy Systems i Wethington Energy Innovation potpisala memorandum koji je predviđao razgovore o izgradnji terminala za uvoz tečnog prirodnog gasa, njegovom skladištenju, regasifikaciji i transportu, kao i o novoj gasnoj elektrani koja bi se snabdijevala preko tog terminala. Ta ideja kasnije nije nestala iz političkog i energetskog prostora. Naprotiv, tokom 2025. godine otvorena je nova faza kroz memorandum sa japanskom kompanijom JERA, jednim od velikih globalnih aktera u LNG sektoru, koji treba da ispita tehničku, komercijalnu i finansijsku održivost mogućeg LNG terminala i prateće gasne elektrane u Crnoj Gori.
Istovremeno, u dokumentima i razgovorima sa Sjedinjenim Američkim Državama sve češće se pominju Jadransko-jonski gasovod, regionalna energetska bezbjednost, tranzit gasa ka susjednim zemljama i američka inicijativa Trump Peace Pipelines Framework. Ministar energetike i rudarstva Admir Šahmanović u februaru u Vašingtonu, na Transatlantic Gas Security Summitu, predstavio je crnogorske prioritete u oblasti gasne infrastrukture, uključujući Jadransko-jonski gasovod, razmatranje LNG kapaciteta i gasne elektrane kao tranziciono rješenje. Iako konačna investiciona odluka nije donijeta, ti potezi pokazuju da se Crna Gora sve jasnije uvodi u regionalnu mapu buduće gasne infrastrukture, u kojoj se LNG predstavlja kao pitanje energetske sigurnosti, tranzicije i geopolitičkog povezivanja. Upravo tim širim trendom, ali na nivou cijelog Balkana, bavi se i tekst The Economist-a koji prenosimo u nastavku.
………
Hrvatsko ostrvo Krk posljednjih godina dobilo je značaj koji prevazilazi turizam i obalu po kojoj je poznato. Putnici koji avionom slijeću na ostrvo mogu iz vazduha vidjeti objekat koji izgleda kao brod usidren uz obalu. Riječ je, međutim, o plutajućem terminalu za tečni prirodni gas, odnosno LNG, koji je od završetka izgradnje 2021. godine postao jedno od važnih evropskih mjesta za uvoz tog energenta.
Preko Krka u Evropu stiže LNG, uglavnom, ali ne isključivo, iz Sjedinjenih Američkih Država. Taj terminal sve više dobija i političku dimenziju, jer se oko njega prelamaju različiti interesi Vašingtona i Brisela. Američki i evropski ciljevi na Zapadnom Balkanu, koji su decenijama uglavnom išli u istom pravcu, sada se sve vidljivije razilaze. U šest zemalja regiona koje još nisu članice Evropske unije, američka politika zasnovana na pristupu „Amerika na prvom mjestu“ sve snažnije potiskuje evropske prioritete.
To razilaženje jasno se vidjelo u aprilu, na samitu Inicijative tri mora u Dubrovniku, gdje su se okupile članice EU iz jadranskog, baltičkog i crnomorskog područja. Ameriku je na tom skupu predstavljao Kris Rajt, sekretar za energetiku, koji je promovisao okvir nazvan Trump Peace Pipelines Framework. Prema njegovim riječima, taj pristup trebalo bi da omogući državama centralne i istočne Evrope da preostalu zavisnost od ruskog gasa zamijene američkim.
Na istom samitu Hrvatska je potpisala sporazum o povezivanju terminala na Krku sa Bosnom i Hercegovinom, zemljom koja trenutno sav gas dobija iz Rusije. Takođe u aprilu, jedna američka kompanija potpisala je ugovor vrijedan šest milijardi dolara za snabdijevanje Albanije tečnim prirodnim gasom. Ovi potezi pokazuju da američki cilj nije samo smanjenje ili zaustavljanje ruskog energetskog uticaja u Evropi. U Nacionalnoj bezbjednosnoj strategiji iz novembra 2025. godine Vašington govori o obnovi „energetske dominacije“, o „projektovanju moći“ i o suzbijanju evropskih klimatskih politika koje se u tom dokumentu opisuju kao štetne po SAD.
Tu nastaje ključna razlika u pristupu. Zemlje Zapadnog Balkana trenutno ne troše mnogo gasa, dok Evropska unija želi da se upotreba tog goriva vremenom postepeno smanjuje. Zato u Briselu postoji bojazan da bi zamjena ruskog gasa američkim mogla usporiti prelazak regiona na obnovljive izvore energije. Evropljani strahuju i da bi novi gasni aranžmani mogli otežati usklađivanje energetskih propisa zapadnobalkanskih država sa pravilima EU, kojoj te zemlje žele da pristupe.
Američki zamah u ovom sektoru, prema ocjeni Ivana Brodića, urednika hrvatskog energetskog portala Energypress, mogao bi najviše koristiti političkim i poslovnim saradnicima Donalda Trampa, koji bi mogli dobijati infrastrukturne i uslužne ugovore. Primjer za to je gasni interkonektor između Bosne i Hercegovine i Hrvatske, o kojem se razgovaralo godinama, ali bez dogovora.
Politički život u BiH, podijeljen između Bošnjaka, Hrvata i Srba, dugo nije mogao da proizvede saglasnost o tom projektu. Ipak, u aprilu je zakon iznenada izmijenjen, a kao glavni investitor imenovana je kompanija u američkom vlasništvu, iako nije imala prethodno iskustvo u oblasti gasa ili gasovoda. Među direktorima te kompanije nalaze se bivši advokat Donalda Trampa i brat Majkla Flina, nekadašnjeg Trampovog savjetnika za nacionalnu bezbjednost.
Flin je, istovremeno, lobista Milorada Dodika, proruskog de facto lidera srpskog dijela Bosne i Hercegovine. Dodik već ima koristi od intervencija Trampove administracije. U maju je Kristijan Šmit, visoki predstavnik u BiH, međunarodni nadzornik uspostavljen Dejtonskim sporazumom iz 1995. godine kojim je okončan rat u zemlji, saopštio da podnosi ostavku pod američkim pritiskom. Šmit se prethodno protivio dodjeli gasnog ugovora bez tendera, jer je to suprotno pravilima EU. On je godinama bio u sukobu sa Dodikom.
Analitičar Adi Ćerimagić ocjenjuje da američku politiku u BiH sada pokreću upravo investitori i investicije. Time se energetska infrastruktura pretvara u mnogo širi politički instrument, a gasni projekti postaju sredstvo za oblikovanje odnosa moći u regionu.
Značaj energetskih ulaganja za američku politiku ne završava se u Bosni i Hercegovini. Ruski državni gasni gigant Gasprom dugo je imao kontrolni udio u NIS-u, najvećoj naftno-gasnoj kompaniji u Srbiji. Američke sankcije Rusiji, međutim, primoravaju ga da taj udio proda mađarskoj državnoj energetskoj kompaniji MOL. Brodić očekuje da će Vašington potom snažno pritiskati Srbiju da kupuje američki LNG.
Američko interesovanje, međutim, nije ograničeno samo na gas. Vlada Srbije ovog mjeseca objavila je poziv za dostavljanje ponuda za novu hidroelektranu, uz napomenu da se mogu prijaviti samo američke kompanije. Time se američko prisustvo u energetici širi i na druge oblike infrastrukture.
Sjeverna Makedonija je ranije takođe zavisila od ruskog gasa. U februaru je potpisala sporazum kojim se obavezala na kupovinu američkog LNG-a. Kosovo je, iako malo tržište, takođe u fokusu američke pažnje. Ta zemlja nema gasovod koji je povezuje sa regionalnim gasnim mrežama, a premijer Aljbin Kurti je 2021. godine obustavio projekat povezivanja Kosova sa Sjevernom Makedonijom.
Neposredno prije izbora na Kosovu 7. juna, američki otpravnik poslova u Prištini pozvao je da se taj projekat obnovi. Upozorio je da bi Kosovo, ukoliko to ne učini, moglo ostati jedina zemlja Zapadnog Balkana „bez pristupa američkom LNG-u“. Takva poruka široko je protumačena kao poziv da se glasa protiv Kurtija. On je ipak pobijedio, ali bi mogao nastaviti sa gasovodom.
Poruka koja dolazi iz Vašingtona, prema ovom tumačenju, prilično je jasna: ako zemlje regiona žele da zadrže američku podršku, od njih se očekuje da zanemare evropske rezerve i kupuju američki gas.
Evropska unija nema problem sa američkim LNG-om tamo gdje on pomaže zemljama Balkana da prestanu da kupuju ruski gas. Naprotiv, takav ishod u Briselu se pozdravlja. Problem, međutim, nastaje zbog načina na koji se pojedini poslovi guraju naprijed. Evropljani upozoravaju na pritiske, ali i na mogućnost da od aranžmana imaju koristi ljudi bliski političkim i poslovnim strukturama, i na američkoj i na balkanskoj strani.
Dodatnu nelagodu izaziva mogućnost da zemlje južne Evrope, koje imaju veliki potencijal za solarnu energiju, energiju vjetra i hidroenergiju, budu usmjeravane ka većoj upotrebi američkog gasa. To bi moglo usporiti razvoj obnovljivih izvora i dugoročno udaljiti region od energetskog modela kojem teži Evropska unija.
Evropljani se u takvoj utakmici nalaze u nezgodnoj poziciji. Njihova pravila o javnim nabavkama, dobrom upravljanju i zelenoj tranziciji često djeluju sporije i manje privlačno od ponuda koje pojedinim balkanskim moćnicima mogu donijeti neposrednu političku ili ličnu korist.
U regionu u kojem se energetska infrastruktura sve više koristi kao sredstvo uticaja, pitanje više nije samo odakle će dolaziti gas, već ko će kroz te poslove oblikovati političku budućnost Zapadnog Balkana.
Jasmin Murić
Izvor: The Economist
Naslovna fotografija: Unsplash
