Terminal za dolaske aerodroma „Rolan Garos“ na ostrvu Reinion projektovan je tako da putnicima obezbijedi prijatan boravak bez klimatizacije. Na ovom francuskom ostrvu u Indijskom okeanu, nadomak Madagaskara i južno od ekvatora, rashlađivanje prostora prepušteno je tropskom povjetarcu. Oblik krova, raspored otvora i veliki plafonski ventilatori omogućavaju da vazduh neprekidno struji kroz zgradu, ublažavajući osjećaj toplote i tokom vlažnih ljetnjih mjeseci.
Terminal je otvoren 2024. godine, ali je ideja o ovakvom rješenju nastala još 2016, u okviru nastojanja uprave aerodroma da smanji emisije ugljen-dioksida. Pošto se novi objekat gradio od temelja, postojala je mogućnost da se prirodna ventilacija ugradi u samu osnovu projekta. Klimatizacija od početka nije razmatrana kao opcija, iako je takva odluka u tropskoj klimi nosila neizvjesnost. Istraživanja sprovedena tokom razvoja projekta postepeno su potvrđivala da je zamisao izvodljiva.
Putnike danas dočekuje prostor sa prozorima od poda do plafona, kroz koje se pruža pogled na bujne, zelene planine ostrva. Umjesto naglog prelaska iz spoljašnje vrućine u snažno rashlađenu unutrašnjost, dočekuje ih blago strujanje vazduha. Upravo je ta razlika ključna za razumijevanje načina na koji zgrada funkcioniše: cilj nije da se temperatura vazduha znatno snizi, već da se ljudima omogući da se pri istoj temperaturi osjećaju prijatnije.
Najvažniji dio tog sistema nalazi se iznad njihovih glava. Krov se od obje duže strane pravougaone zgrade uzdiže u blagim talasima, ali se njegove dvije površine ne spajaju na sredini. Između njih ostavljen je prostor nalik kanjonu. Takva konstrukcija stvara zonu niskog pritiska, zahvaljujući kojoj se vjetar usmjerava u unutrašnjost kroz ventilacione otvore na obje strane objekta. Njihova otvorenost prilagođava se vremenskim uslovima.
Kruženje vazduha dodatno podstiču plafonski ventilatori prečnika 7,5 metara. Sistem je osmišljen tako da temperatura u zgradi ostane jednaka spoljašnjoj, uz strujanje vazduha brzinom od približno jednog metra u sekundi.
Tokom vlažnog ljeta na Reinionu, koje traje otprilike od novembra do aprila, temperatura dostiže 30 stepeni Celzijusa. Strujanje vazduha tada snižava subjektivni osjećaj temperature za četiri do pet stepeni, približavajući ga nivou na koji se uobičajeno podešavaju klima-uređaji. To ne znači da je sam vazduh toliko hladniji, već da njegov protok ublažava osjećaj toplote.
Sistem se prilagođava i drugačijim uslovima. Tokom suvih ostrvskih zima, kada dnevna temperatura na obali pada na 25 stepeni i niže, kroz zgradu se propušta manje vazduha. Za vrijeme ciklona svi otvori se zatvaraju.
Na projektu je radila arhitektonska kuća AIA Life Designers, odabrana zbog iskustva u projektovanju aerodromskih objekata, u saradnji sa lokalnim arhitektom Olivijeom Brabanom, čije je poznavanje tropske primorske klime bilo važno za razvoj rješenja. Polazište je bilo da ugodnost boravka tokom ljeta ne zavisi samo od temperature u prostoriji, pa ni odgovor na vrućinu ne mora uvijek biti klimatizacija.
Prirodna ventilacija već se koristila u kancelarijama, bibliotekama i drugim objektima na ostrvu, među kojima je i univerzitetski amfiteatar koji je projektovao Braban. Aerodromski terminal zahtijevao je da se taj princip primijeni u znatno većim razmjerama.
Iza savremenog arhitektonskog rješenja stoji i iskustvo tradicionalne gradnje na Reinionu. Kuće su se nekada postavljale u odnosu na pravac vjetra, sa središnjim hodnikom koji je omogućavao prolazak vazduha. Otvaranjem i zatvaranjem prozora i vrata ukućani su prilagođavali provjetravanje svojim potrebama. Terminal se oslanja na istu logiku, ugrađenu u konstrukciju i sistem upravljanja mnogo većom zgradom.
Izgradnja je koštala ukupno 75 miliona eura. Od toga je 60 miliona utrošeno na zgradu, a 15 miliona na novi sistem za razvrstavanje prtljaga. Tokom dvije godine od otvaranja, aerodrom je na računima za energiju ostvarivao godišnju uštedu od 150.000 eura. Prema podacima kompanije AIA, ušteda u odnosu na klimatizovanu zgradu iznosi oko 60 odsto, dok su emisije ugljen-dioksida osam puta manje.
Prostor se pokazao prijatnim i za zaposlene koji u njemu redovno borave. Iskustvo rada službe za doček turista ukazuje na prednosti obilja dnevne svjetlosti, prozračnosti i prirodnog strujanja vazduha u odnosu na kancelarije sa snažnom klimatizacijom.
Ipak, mogućnosti primjene ovog modela zavise od okruženja. Reinion ima povoljne uslove za korišćenje spoljašnjeg vazduha, dok bi u velikim, zagađenim gradovima kontinentalne Evrope takvo provjetravanje moglo da dovede do unošenja i nakupljanja zagađujućih materija u objektima. Kvalitet spoljašnjeg vazduha zato je važan uslov za primjenu ovakvog rješenja.
Drugi dio izazova odnosi se na navike. Evropa se sve teže prilagođava toplotnim talasima koje klimatska kriza čini intenzivnijim, a široka upotreba klimatizacije oblikuje i očekivanja o tome šta je prijatna temperatura. Prelazak iz rashlađenog doma u klimatizovani automobil, pa zatim u kancelariju bez klimatizacije, može pojačati osjećaj vrućine. Na Reinionu, gdje su stanovnici naviknuti na temperature oko 30 stepeni, polazište je drugačije.
Iskustvo ovog terminala pokazuje da arhitektura može znatno smanjiti potrebu za klimatizacijom kada se prilagodi lokalnoj klimi i načinu korišćenja prostora. Njegova vrijednost je u tome što pokazuje koliko se može postići kada se o strujanju vazduha i ugodnosti boravka razmišlja već pri projektovanju zgrade.
J.M.
Naslovna fotografija: Rémih / Wikimedia Commons
